10. Sınıf Fizik Deprem Dalgaları

Bir sismogramda P ve S dalgaları arasındaki zaman farkı 10 saniye olarak ölçülmüştür. Başka bir istasyonda bu fark 25 saniye olarak ölçüldüğüne göre, ikinci istasyon için ne söylenebilir?

Çözüm: P ve S dalgaları arasındaki hız farkı sabittir. Mesafe arttıkça, hızlı olan P dalgası ile yavaş olan S dalgası arasındaki zaman farkı (açıklık) artar.

Deprem sırasında binaların rezonansa girmesi ne anlama gelir?

Çözüm: Rezonans, dışarıdan uygulanan periyodik etkinin frekansı ile sistemin doğal frekansının eşitlenmesi durumudur. Bu durumda genlik maksimuma ulaşır ve bina yıkılma riskiyle karşı karşıya kalır.

Yer kabuğunu oluşturan levhaların birbirini itmesi veya sürtünmesi sonucu oluşan kırıklara ne ad verilir?

Çözüm: Yer kabuğundaki levha hareketleri sonucu oluşan kırık yapılarına fay hattı denir.

Bir sismoloji istasyonunda kaydedilen verilere göre, deprem anında istasyona ilk ulaşan dalgaların boyuna dalga karakterinde olduğu, ardından gelenlerin ise enine dalga olduğu tespit edilmiştir. Bu gözleme dayanarak aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılabilir?

Çözüm: Primer (P) dalgalar boyuna dalgalardır ve en hızlı yayılan deprem dalgalarıdır. Sekonder (S) dalgalar ise enine dalgalardır ve P dalgalarından daha yavaştır.

Deprem dalgalarının hızı ile ilgili; I. Ortamın yoğunluğu arttıkça hızı değişir. II. Ortamın katılığı (rijitliği) arttıkça hızı artar. III. Aynı ortamda P dalgası S dalgasından hızlıdır. yargılarından hangileri doğrudur?

Çözüm: Mekanik dalgaların hızı ortamın esneklik ve yoğunluk özelliklerine bağlıdır. Katı ortamlarda (rijitlik arttıkça) deprem dalgaları daha hızlı yayılır ve her zaman P dalgaları en yüksek hıza sahiptir.

Bir haber bülteninde 'Ege Denizi'nde meydana gelen 5.8 büyüklüğündeki deprem, kıyı şeridindeki yerleşim yerlerinde 7.0 şiddetinde hissedildi' ifadesi geçmektedir. Bu ifadeye göre 'büyüklük' ve 'şiddet' kavramları arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisinde en doğru şekilde açıklanmıştır?

Çözüm: Depremin büyüklüğü, kaynağında açığa çıkan enerjinin bir ölçüsüdür ve sismograf ile ölçülür (Richter ölçeği). Şiddet ise depremin belirli bir bölgedeki binalar, doğa ve insanlar üzerindeki etkisidir (Mercalli ölçeği).

Aşağıdakilerden hangisi deprem öncesinde alınması gereken önlemlerden biri değildir?

Çözüm: Deprem anında asansörler asla kullanılmamalıdır; elektrik kesintisi veya mekanik arıza nedeniyle mahsur kalınabilir.

Sismograflar, deprem sarsıntılarını kaydederken eylemsizlik prensibinden faydalanırlar. Cihazın üzerindeki ağır kütle sarsıntı anında sabit kalma eğilimindeyken, cihazın gövdesi yerle birlikte hareket eder. Buna göre sismografın hassasiyetini artırmak için ne yapılabilir?

Çözüm: Eylemsizlik, bir cismin hareket durumunu koruma isteğidir. Kütle ne kadar büyük olursa, sarsıntı anında sabit kalma eğilimi (eylemsizliği) o kadar fazla olur ve ölçüm daha hassas yapılır.

Richter ölçeğine göre 7.0 büyüklüğündeki bir deprem, 5.0 büyüklüğündeki bir depreme göre yaklaşık kaç kat daha fazla enerji açığa çıkarır?

Çözüm: Richter ölçeği logaritmiktir. Her 1 birimlik artış genlikte 10 kat, açığa çıkan enerjide ise yaklaşık 31.6 (yaklaşık 32) kat artışa karşılık gelir. 2 birimlik fark (7-5=2) yaklaşık 32x32 = 1024 kat enerji farkı demektir.

Aşağıdaki durumlardan hangisi bir depremin şiddetini etkileyen unsurlar arasında yer almaz?

Çözüm: Depremin şiddeti fiziksel etkilerle (hasar, hissedilme) ilgilidir. Saatin değişmesi depremin fiziksel yıkım gücünü veya hissedilme derecesini (teknik anlamda) değiştirmez.

P dalgaları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Çözüm: P dalgaları en hızlıdır ancak genlikleri küçüktür, bu yüzden yıkıcı etkileri yüzey dalgalarına göre oldukça düşüktür.

Deprem anında 'Hayat Üçgeni' oluşturmanın temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Hayat üçgeni, tavanın veya ağır eşyaların çökmesi durumunda, sağlam nesnelerin yanında oluşan boşlukta hayatta kalma şansını artırmayı hedefler.

Bir deprem sırasında meydana gelen Love ve Rayleigh dalgaları ile ilgili olarak hangisi söylenebilir?

Çözüm: Love ve Rayleigh dalgaları yüzey dalgalarıdır. Genlikleri büyük olduğu ve yüzeyde ilerledikleri için binalar üzerindeki yıkıcı etkileri vücut dalgalarına (P ve S) göre çok daha fazladır.

Deprem dalgaları ile ilgili araştırma yapan bir öğrenci, dalgaların hızları arasında P > S > Yüzey Dalgaları ilişkisi olduğunu fark ediyor. Bu bilgiye dayanarak, deprem merkezi ile istasyon arasındaki mesafeyi hesaplamak isteyen bir bilim insanı neyi kullanmalıdır?

Çözüm: P ve S dalgaları arasındaki hız farkından dolayı, istasyona varış zamanları arasında bir fark oluşur. Bu zaman farkı (S-P süresi) arttıkça depremin merkez üssünün uzaklığı da artar.

Bir inşaat mühendisi, yumuşak ve sulu zeminlere inşa edilen binaların deprem anında sert kayalık zeminlere göre daha çok hasar aldığını belirtmektedir. Bu durum 'zemin sıvılaşması' ve dalga genliği ile açıklanırsa, aşağıdaki ifadelerden hangisi bu durumu en iyi özetler?

Çözüm: Gevşek ve sulu zeminler (alüvyon zeminler), deprem dalgalarının genliğini büyüterek binaların daha şiddetli sallanmasına ve sıvılaşma etkisiyle zeminin taşıma kapasitesini kaybetmesine neden olur.

Bir bölgede meydana gelen depremin ardından 'Moment Magnitüd Ölçeği' kullanılarak yapılan açıklama depremin hangi özelliğini belirtir?

Çözüm: Moment Magnitüd Ölçeği (Mw), günümüzde Richter ölçeğinin yerine kullanılan ve çok büyük depremleri daha hassas ölçen, depremin büyüklüğünü (enerjisini) belirten bir ölçektir.

Japonya'da meydana gelen bir deprem sonrası denizde oluşan dev dalgaların (Tsunami) kıyıya yaklaşırken hızının azaldığı ancak dalga boyunun kısalıp yüksekliğinin (genliğinin) arttığı gözlemlenmiştir. Bu durumun temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Su dalgalarının hızı derinliğe bağlıdır. Kıyıya yaklaştıkça derinlik azalır, dolayısıyla hız azalır. Enerjinin korunumu gereği hız azaldıkça dalga yüksekliği (genlik) artar.

Deprem dalgaları yansıma ve kırılma uğrayabilirler. Yerin iç katmanlarından geçerken deprem dalgalarının hızının ve doğrultusunun değişmesi bize aşağıdakilerden hangisi hakkında bilgi verir?

Çözüm: Deprem dalgalarının farklı katmanlardaki hız değişimleri ve S dalgalarının sıvı çekirdekten geçememesi, bilim insanlarına Dünya'nın iç yapısı (çekirdek, manto, kabuk) hakkında en temel bilgileri sağlar.

Deprem dalgaları mekanik dalgalar olup yayılmak için maddesel bir ortama ihtiyaç duyarlar. Buna göre, deprem dalgaları ile ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yanlıştır?

Çözüm: Dalga hareketinde ortamdaki tanecikler ötelenmez, sadece bulundukları yerde titreşim hareketi yaparlar. Taşınan şey maddedir değil, enerjidir.

Deprem sırasında dışarıda olan bir kişinin aşağıdakilerden hangisini yapması en güvenlidir?

Çözüm: Dışarıdayken düşebilecek nesnelerden (cam, kiremit, direk) korunmak için en güvenli yer açık alanlardır.

Deprem dalgalarının odak noktasından (hiposantr) çıkarak yeryüzündeki en yakın noktaya (episantr) ulaşma süresi aşağıdakilerden hangisine bağlı değildir?

Çözüm: Dalgaların hızı ve ulaşma süresi ortamın özelliklerine ve dalga türüne bağlıdır. Depremin büyüklüğü açığa çıkan enerjidir; hız ise ortamın ve dalganın karakteristiğidir.

Fay hatları üzerinde biriken gerilme enerjisinin aniden boşalmasıyla oluşan titreşimlere deprem denir. Bu enerji boşalımı sırasında oluşan dalgalardan hangisi 'ikincil dalga' olarak adlandırılır ve sıvı ortamlarda ilerleyemez?

Çözüm: S (Sekonder) dalgaları, ikincil dalgalardır. Enine dalga oldukları için sıvı ortamlarda (örneğin dış çekirdek) ilerleyemezler.

Deprem dalgalarının genliği ile ilgili; I. Kaynaktan uzaklaştıkça azalır. II. Taşıdığı enerji ile doğru orantılıdır. III. Sadece boyuna dalgalarda görülür. yargılarından hangileri doğrudur?

Çözüm: Dalgalar yayıldıkça enerji kaybeder ve genlikleri azalır. Genlik, dalganın taşıdığı enerjinin bir göstergesidir. Genlik hem enine hem boyuna tüm dalgalarda bulunan bir özelliktir.

Rayleigh dalgaları yer yüzeyinde nasıl bir hareket izler?

Çözüm: Rayleigh dalgaları, yüzeyde yuvarlanma hareketi (elips şeklinde) yapar. Bu hareket su dalgalarının hareketine benzer ve zemini hem dikey hem de yatayda sarsar.

Aşağıdaki dalga türlerinden hangisi deprem dalgaları sınıfına girmez?

Çözüm: Deprem dalgaları mekanik dalgalardır. Elektromanyetik dalgalar (ışık, radyo dalgaları vb.) yayılmak için maddesel ortama ihtiyaç duymazlar ve sismik aktivite ile oluşmazlar.