10. Sınıf Biyoloji Cinsiyete Bağlı Kalıtım

Aşağıdaki bireylerden hangisinin genotipi kesin olarak belirlenemez?

Çözüm: Sağlıklı bir kadın homozigot baskın (XHXH) veya heterozigot taşıyıcı (XHXh) olabilir. Fenotipine bakarak genotipi kesin söylenemez.

Hemofili hastası bir erkek (XhY) ile taşıyıcı bir kadının (XHXh) evliliğinden doğacak çocukların fenotip oranları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Çözüm: Çaprazlama: XHXh x XhY -> XHXh (Taşıyıcı kız), XhXh (Hasta kız), XHY (Sağlıklı erkek), XhY (Hasta erkek). Her birinden %25 oranında oluşur.

Bir hastanede karışan iki bebekten biri hemofili hastası bir erkek, diğeri ise sağlıklı bir erkektir. Birinci ailenin babası hemofili, annesi sağlıklı (homozigot); ikinci ailenin babası sağlıklı, annesi taşıyıcıdır. Hemofili olan bebek hangi aileye aittir?

Çözüm: Birinci ailede anne XHXH olduğu için tüm erkek çocuklar XH (sağlıklı) olur. İkinci ailede anne taşıyıcı (XHXh) olduğu için erkek çocuk Xh (hemofili) veya XH (sağlıklı) olabilir. Bu durumda hasta bebek 2. aileye aittir.

Bir ailede anne renk körlüğü geni taşımakta (taşıyıcı), baba ise normal görüşlüdür. Bu ailenin doğacak çocukları ile ilgili aşağıda yapılan yorumlardan hangisi yanlıştır?

Çözüm: Anne taşıyıcı (XRXr) ve baba sağlıklı (XRY) olduğunda, kız çocukları anneden XR veya Xr alabilir. Ancak babadan her zaman XR alacakları için fenotipte sağlıklı olurlar. Kız çocuklarının 'tamamı' değil, sadece %50'si renk körlüğü genini (Xr) annesinden alır.

İnsanlarda X'e bağlı baskın bir özellik ile ilgili hangisi doğrudur?

Çözüm: X'e bağlı baskın bir özellikte, baba hasta (XAY) ise kızlarına mutlaka XA genini aktarır. Baskın gen tek bir tane bile olsa fenotipte etkisini göstereceği için tüm kızlar hasta olur.

Hemofili, kanın pıhtılaşması için gerekli olan proteinlerin eksikliğinde ortaya çıkan X'e bağlı çekinik bir hastalıktır. Hemofili hastası bir erkek ile sağlıklı (homozigot) bir kadının evliliğinden doğacak çocuklarla ilgili hangisi doğrudur?

Çözüm: Baba XhY, anne XHXH genotipindedir. Kız çocukları babadan Xh, anneden XH alacağı için tamamı XHXh (taşıyıcı) olur. Erkekler ise anneden XH alacağı için tamamı sağlıklı olur.

Renk körü bir baba ile taşıyıcı bir annenin evliliğinden doğan bir kız çocuğunun renk körü olma ihtimali nedir?

Çözüm: Anne XRXr, Baba XrY. Kız çocukları için ihtimaller: XRXr (taşıyıcı) veya XrXr (renk körü). Kız çocukları arasında renk körü olma olasılığı 1/2'dir.

Aşağıdaki çaprazlamaların hangisinden doğacak erkek çocukların tamamı renk körü olur?

Çözüm: Erkek çocuklar X kromozomunu sadece anneden alırlar. Anne renk körü (XrXr) ise, tüm erkek çocuklarına Xr genini verecek ve hepsi renk körü olacaktır. (E seçeneği de doğrudur ancak B daha spesifik bir kuralı öğretir; E'de baba da hastadır).

Hemofili taşıyıcısı bir kadın ile sağlıklı bir erkeğin evliliğinden doğan çocuklarla ilgili; I. Kız çocukları %50 ihtimalle taşıyıcıdır, II. Erkek çocukları %50 ihtimalle hastadır, III. Kız çocuklarının hasta olma ihtimali yoktur. İfadelerinden hangileri doğrudur?

Çözüm: XHXh x XHY çaprazlamasında: XHXH (sağlıklı kız), XHXh (taşıyıcı kız), XHY (sağlıklı erkek), XhY (hasta erkek) oluşur. Tüm öncüller bu sonuçla uyuşmaktadır.

X ve Y kromozomlarının birbirleriyle homolog olan segmentleri için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Çözüm: X ve Y'nin homolog bölgeleri otozomal kromozomlar gibi davranır. Hem erkekte (X ve Y üzerinde birer tane) hem dişide (iki X üzerinde birer tane) bu bölgedeki genlerden ikişer adet bulunur.

Eşey kromozomları (X ve Y) ile ilgili; I. Cinsiyetin belirlenmesinde görev alırlar, II. Sadece üreme hücrelerinde bulunurlar, III. Üzerlerinde vücut karakterleri ile ilgili genler de bulunur. İfadelerinden hangileri doğrudur?

Çözüm: Eşey kromozomları tüm somatik (vücut) hücrelerinde bulunur, sadece üreme hücrelerinde bulunmazlar (II yanlış). Cinsiyeti belirlerler ve hemofili, renk körlüğü gibi vücut karakterlerini de taşırlar.

Cinsiyete bağlı kalıtımda 'taşıyıcılık' kavramı kimler için ve hangi durumlar için kullanılır?

Çözüm: Eşeye bağlı kalıtımda taşıyıcılık, fenotipte göstermeyip genotipte bulundurma demektir. Erkeklerde tek X olduğu için taşıyıcılık olmaz. Dişilerde ise XHXh durumu taşıyıcılıktır.

Kızıl-yeşil renk körlüğü X'e bağlı çekinik bir özelliktir. Renk körü bir kadının babası için ne söylenebilir?

Çözüm: Kız çocuğu XrXr ise, bu genlerden birini mutlaka babasından almıştır. Baba XrY genotipine sahip olmak zorundadır, bu da onun renk körü olduğunu gösterir.

Aşağıdaki soyağaçlarının hangisinde, taralı bireylerle gösterilen özelliğin X'e bağlı çekinik olarak kalıtıldığı kesinlikle söylenemez?

Çözüm: X'e bağlı çekinik kalıtımda, bir kız çocuğunun hasta (XrXr) olabilmesi için babasından mutlaka Xr genini alması gerekir. Eğer baba sağlıklıysa (XRY), kızına XR verecektir ve kız çocuğu hasta olamaz.

Eşey kromozomları ile ilgili verilen; I. X kromozomu hem erkekte hem dişide bulunur, II. Y kromozomu sadece erkekte bulunur, III. İnsanlarda cinsiyeti babadan gelen sperm belirler. Bilgilerinden hangileri doğrudur?

Çözüm: Dişiler XX, erkekler XY'dir. Dolayısıyla X her iki cinste de vardır, Y sadece erkektedir. Yumurta her zaman X taşırken, sperm X veya Y taşıyabilir; bu da cinsiyeti belirler.

Renk körlüğü bakımından sağlıklı bir anne ve babanın ilk çocukları renk körü bir erkektir. İkinci çocuklarının renk körü bir kız olma ihtimali nedir?

Çözüm: Baba sağlıklı (XRY) olduğu için kız çocuklarına her zaman XR genini verir. Bu nedenle bu çiftin kız çocukları asla renk körü (XrXr) olamaz.

Bir popülasyonda X'e bağlı çekinik bir özelliğin frekansı artıyorsa, bu durumun ilk olarak hangi grupta fark edilmesi beklenir?

Çözüm: X'e bağlı çekinik özellikler erkeklerde tek bir genle ortaya çıktığı için, gen frekansındaki artış erkek fenotipinde çok daha hızlı ve belirgin şekilde görülür.

Bir popülasyonda Y kromozomunun homolog olmayan bölgesinde taşınan bir özellik gözlemlenmektedir. Bu özellik ile ilgili yapılan aşağıdaki analizlerden hangisi kesinlikle doğrudur?

Çözüm: Y kromozomunun homolog olmayan bölgesi sadece erkeklerde bulunur. Bu nedenle bu bölgedeki genler sadece babadan oğula geçer, dişilerde bu gen bulunmaz.

Soyağacında bir özelliği fenotipinde gösteren tüm bireyler taralıdır. Bu özellik babadan tüm erkek çocuklara geçmiş, ancak kız çocuklarında görülmemiştir. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?

Çözüm: Sadece erkeklerde görülen ve babadan tüm oğullara aktarılan kalıtım tipi Y'ye bağlı kalıtımdır.

Y kromozomunun homolog olmayan bölgesinde taşınan bir genle ilgili; I. Sadece erkeklerde görülür, II. Dişilerde bu genin aleli bulunmaz, III. Baskınlık-çekiniklik ilişkisi aranmaz. Yorumlarından hangileri yapılabilir?

Çözüm: Y'ye bağlı kalıtım sadece erkeklerdedir (I), dişilerde Y yoktur (II), tek alel olduğu için baskınlık aranmaz (III).

X kromozomunun homolog olmayan kısmında taşınan çekinik bir genin, popülasyondaki bir erkek bireyde görülme frekansı 'q' ise, dişi bireylerde görülme frekansı nedir?

Çözüm: Erkeklerde tek X olduğu için frekans q'dur. Dişilerde bu özelliğin görülmesi için iki X'in de çekinik olması gerekir (XrXr), bu da olasılıkların çarpımı olan q²'ye eşittir.

Bir popülasyonda balık pulluluk (Y'ye bağlı) özelliği görülmektedir. Bu özellikle ilgili hangisi yanlıştır?

Çözüm: Y kromozomu üzerinde tek bir alel bulunduğu için baskınlık veya çekiniklik kavramı fenotipik bir fark oluşturmaz; gen varsa özellik görülür.

Bir araştırmacı, insan popülasyonunda X'e bağlı çekinik bir alelin neden olduğu hastalığın erkeklerde, dişilerden çok daha sık görüldüğünü fark etmiştir. Bunun temel sebebi nedir?

Çözüm: Erkekler hemizigottur (XY). X üzerindeki bir genin (çekinik olsa bile) karşılığı Y'de bulunmadığı için fenotipte doğrudan belirir.

Duchenne Kas Distrofisi, X kromozomu üzerinde çekinik bir genle taşınan ölümcül bir hastalıktır. Bu hastalıkla ilgili hangisi yanlıştır?

Çözüm: Anne taşıyıcı (sağlıklı görünür) ve baba sağlıklı ise, erkek çocukları %50 ihtimalle anneden hastalık genini alarak hasta doğabilir.

Modern genetik araştırmalar, X kromozomunun Y kromozomuna göre çok daha fazla gen taşıdığını göstermektedir. X kromozomunun homolog olmayan segmentinde taşınan çekinik bir özellik ile ilgili hangisi söylenebilir?

Çözüm: Erkeklerde tek bir X kromozomu bulunduğu için, X'in homolog olmayan bölgesindeki çekinik bir genin baskılanma şansı yoktur ve doğrudan fenotipte etkisini gösterir.