10. Sınıf Coğrafya Dış Kuvvetler Testi Çöz

Bir akarsuyun taşıdığı su miktarının (debi) yıl içindeki değişimine 'akarsu rejimi' denir. Aşağıdaki faktörlerden hangisi akarsu rejimini doğrudan etkilemez?

Çözüm: Akarsuyun döküldüğü denizin tuzluluğu, akarsuyun taşıdığı su miktarını veya yıl içindeki akış düzenini etkileyen bir faktör değildir.

Rüzgar biriktirme şekillerinden olan 'Barkanlar', rüzgarın esiş yönüne göre hilal şeklinde oluşan kum tepeleridir. Bir bölgede barkanların varlığı aşağıdakilerden hangisinin kanıtıdır?

Çözüm: Barkanlar tipik çöl ve rüzgar biriktirme şekilleridir. Bulundukları yerde rüzgarın şekillendirici etkisi birincildir.

Rüzgarların şekillendirici etkisi, bitki örtüsünün cılız, nem oranının düşük ve fiziksel ufalanmanın şiddetli olduğu bölgelerde daha fazladır. Buna göre, aşağıdaki yerlerin hangisinde rüzgar erozyonunun daha şiddetli olması beklenir?

Çözüm: Orta Asya stepleri kurak ve yarı kurak iklim özelliklerine sahip olduğu, bitki örtüsü zayıf olduğu için rüzgar aşındırmasına en uygun bölgedir.

Bir akarsuyun yatağını hem derine hem de geriye doğru aşındırarak deniz seviyesine ulaşması sonucunda oluşan iç bükey eğriye 'denge profili' denir. Denge profiline ulaşmış bir akarsu için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Çözüm: Denge profiline ulaşan bir akarsuyun yatak eğimi azaldığı için akış hızı ve dolayısıyla enerji potansiyeli düşer, artmaz.

Buzulların taşıdığı morenlerin üst üste birikmesiyle oluşan, balina sırtına benzeyen tepelere ne ad verilir?

Çözüm: Morenlerin birikmesiyle oluşan tepelere drumlin denir. Hörgüç kaya ise bir aşınım şeklidir.

Bir akarsuyun döküldüğü yerde delta ovası oluşturabilmesi için bazı şartların oluşması gerekir. Aşağıdakilerden hangisi bir kıyıda delta oluşumunu zorlaştıran bir etkendir?

Çözüm: Güçlü gelgit olayları, akarsuyun getirdiği birikintileri denize süpürerek birikmeyi ve dolayısıyla delta oluşumunu engeller.

Buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan, girintili çıkıntılı ve çok sayıda adacıktan oluşan kıyı tipine 'Skayer' kıyı tipi denir. Bu kıyı tipine aşağıdaki ülkelerin hangisinde rastlanması beklenir?

Çözüm: Skayer ve Fiyort tipi kıyılar kutuplara yakın, buzul aşındırmasının deniz seviyesine kadar indiği İskandinavya (Norveç, İsveç) ve Kanada gibi yerlerde görülür.

Yüksek dağ zirvelerinde buzulların aşındırmasıyla oluşan küçük çukurluklara su dolması sonucu oluşan göllere 'Sirk Gölü' denir. Türkiye'de sirk göllerine rastlanması aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir?

Çözüm: Türkiye orta kuşak ülkesi olduğu için deniz seviyesinde buzul görülmez. Ancak yükselti fazla olduğu için (2500-3000m üstü) dağ zirvelerinde buzul şekillerine rastlanır.

Yer kabuğunun epirojenik hareketlerle yükselmesi sonucunda, akarsuyun yatağını tekrar derine doğru aşındırmasıyla oluşan basamaklı yapıya 'Seki (Taraça)' denir. Seki oluşumu için aşağıdakilerden hangisi gereklidir?

Çözüm: Seki hem aşınım hem birikim şeklidir. Oluşabilmesi için akarsuyun canlanması (gençleşmesi) gerekir, bu da genellikle arazinin yükselmesiyle gerçekleşir.

Akarsuların yatak eğiminin azaldığı yerlerde yaptığı büklümlere 'menderes' denir. Menderes çizen bir akarsu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

Çözüm: Menderes oluşumu için temel şart eğimin azalmasıdır. Eğimin azalması akarsuyun akış hızının düşmesine neden olur.

Akarsu havzalarında, dirençli ve dirençsiz tabakaların üst üste bulunduğu alanlarda akarsuyun yatağını derinleştirmesiyle oluşan, basamaklı yamaçlara sahip vadi tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Farklı dirençteki tabakaların aşınmasıyla oluşan basamaklı yamaç yapısı kanyon vadilerin tipik özelliğidir.

Rüzgarın aşındırıp süpürdüğü yerlerde sadece iri taş ve kayaların kaldığı çöl kaldırımlarına ne ad verilir?

Çözüm: Rüzgarın ince malzemeyi götürüp geride kayalık yüzeyleri bıraktığı bölgelere taşlık çöl veya hamada denir.

Dış kuvvetlerin temel enerji kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: İç kuvvetler enerjisini magmadan alırken, dış kuvvetler (iklim olaylarını başlatan) enerjisini Güneş'ten alır.

Akarsuların şelale yaparak döküldüğü yerlerde, suyun düştüğü alanı aşındırmasıyla oluşan çukurluklara ne ad verilir?

Çözüm: Şelalelerin altında suyun enerjisiyle oluşan derin çukurlara 'dev kazanı' denir.

Kayaçların içindeki yumuşak kısımların rüzgar tarafından aşındırılmasıyla oluşan, kaya yüzeyindeki küçük kuş yuvası benzeri deliklere ne ad verilir?

Çözüm: Tafoni, rüzgarın kayalar üzerinde oluşturduğu küçük oyuk ve deliklerdir.

Buzullar, etki alanları en dar olan dış kuvvet olmasına rağmen, yüksek enlemlerde ve dağların yüksek zirvelerinde yeryüzünü şekillendirirler. Küresel iklim değişikliği ile birlikte kalıcı kar sınırının (toktağan kar) yükselmesi aşağıdakilerden hangisine neden olur?

Çözüm: Sıcaklık artışı kalıcı kar sınırını daha yükseğe taşır, bu da dağların alt kısımlarındaki buzulların eriyerek buzul alanlarının küçülmesine neden olur.

Çöllerde rüzgarın taşıdığı kumların, kayaların alt kısımlarına çarparak aşındırması sonucu oluşan, mantara benzeyen yer şekline 'Mantarkaya' denir. Bu yer şeklinin oluşmasında aşağıdakilerden hangisi temel faktördür?

Çözüm: Rüzgar ağır materyalleri çok yükseğe kaldıramadığı için aşındırma gücü yerin ilk 1-2 metresinde yoğunlaşır, bu da kayanın altının daha çok aşınmasına yol açar.

Aşağıdakilerden hangisi bir akarsuyun havzasındaki erozyonun şiddetli olduğunu kesin olarak kanıtlar?

Çözüm: Akarsuyun taşıdığı sediment (alüvyon) miktarı, o havzada toprağın ne kadar çok aşındığının doğrudan göstergesidir.

Rüzgarların kayaların yumuşak kısımlarını aşındırıp sert kısımlarını bırakmasıyla oluşan, 'U' profilli ve birbirine paralel uzanan oluklara ne ad verilir?

Çözüm: Yardanglar, rüzgarın farklı dirençteki tabakaları aşındırmasıyla oluşan kanal şeklindeki yarıklar ve sırtlardır.

Akarsuların aşındırmasının son evresinde ortaya çıkan, deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı düzlüklere 'Peneplen' (Yontukdüz) denir. Türkiye arazisinin büyük bir kısmının yüksek ve engebeli olması, peneplenleşmiş arazilerin az olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

Çözüm: Türkiye 3. zaman sonu ve 4. zaman başında epirojenik olarak yükseldiği için peneplenleşmiş eski düzlükler yükseklerde kalmıştır.

Buzulların aşındırıp taşıdığı ve erime bölgesinde üst üste biriktirdiği malzemelere 'moren' (buzultaş) denir. Aşağıdaki iklim tiplerinden hangisinin görüldüğü bir bölgenin kıyı kesimlerinde moren yığınlarına rastlanması beklenmez?

Çözüm: Ekvatoral bölgede buzullar ancak 5000 metrenin üzerindeki çok yüksek zirvelerde görülebilir; kıyı kesimlerinde buzullaşma ve moren görülmesi imkansızdır.

Kurak ve yarı kurak bölgelerde, bitki örtüsünden yoksun yamaçların sel suları tarafından parçalanmasıyla oluşan pürüzlü, yürünmesi zor arazilere ne ad verilir?

Çözüm: Sel sularının bitki örtüsünün olmadığı eğimli yamaçları derinlemesine yarmasıyla oluşan kötü arazilere kırgıbayır denir.

Aşağıdakilerden hangisi akarsuların hem aşındırma hem de biriktirme yaparak oluşturduğu yer şekillerinden biridir?

Çözüm: Menderes ve Seki (Taraça) hem aşınım hem birikim şekli olarak kabul edilir. Mendereste dış bükey kıyıda aşınma (çarpak), iç bükey kıyıda birikme (yığınak) olur.

Rüzgarın taşıdığı ince boyutlu malzemeleri (tozları) nemli bölgelerin sınırında biriktirmesiyle oluşan verimli topraklara ne ad verilir?

Çözüm: Rüzgarın taşıyıp biriktirdiği ince malzemelere 'lös' denir.

Buzulların erimesiyle oluşan akarsuların, morenleri sürükleyerek geniş düzlüklerde biriktirmesi sonucu oluşan ovalara ne ad verilir?

Çözüm: Buzul altından çıkan akarsuların oluşturduğu biriktirme düzlüklerine sander düzlüğü veya ovası denir.