10. Sınıf Coğrafya Türkiye’nin Yer Şekilleri

Türkiye akarsularının genel özellikleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu akarsuların denge profiline ulaşmadığının bir kanıtıdır?

Çözüm: Denge profiline ulaşmış bir akarsu, yatağını deniz seviyesine kadar aşındırmış demektir. Türkiye genç oluşumlu olduğu için akarsular yüksekten akar, bu da yüksek enerji potansiyeli demektir.

Aşağıdaki platolardan hangisi üzerinde yürütülen ekonomik faaliyet, oluşum özellikleri bakımından diğerlerinden farklı bir yapıya dayanır?

Çözüm: Teke, Taşeli, Obruk ve Cihanbeyli platoları karstik veya tabaka düzlüğü karakterindeyken, Erzurum-Kars platosu volkanik (lav) oluşumludur ve üzerinde büyükbaş hayvancılık yaygındır.

Türkiye'nin ana yer şekillerinin oluşumunda 'Levha Tektoniği' teorisi büyük önem taşır. Anadolu levhasının her yıl yaklaşık 2-3 cm batıya doğru hareket etmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Anadolu, kuzeydeki Avrasya ve güneydeki Arabistan/Afrika levhaları arasında sıkışarak Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu Fay hatları boyunca batıya doğru itilmektedir.

Türkiye'de rüzgar aşınım ve birikim şekillerine (mantar kaya, kumullar vb.) daha çok İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde rastlanır. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Rüzgarın yer şekillerini biçimlendirebilmesi için arazinin kurak/yarı kurak olması ve bitki örtüsünün toprağı tutamayacak kadar cılız olması gerekir.

I. Karstik aşınma ile oluşan çukurların sularla dolması. II. Volkanik patlama sonucu oluşan kraterlerin sularla dolması. III. Fay hatları boyunca meydana gelen çökmelerle oluşan çukurların sularla dolması. Türkiye'deki göllerin oluşum nedenleri göz önüne alındığında, sırasıyla hangi göl türlerine örnek verilmiştir?

Çözüm: Karstik aşınma karstik gölleri, volkanik patlama (krater/maar) volkanik gölleri, fay hatları ise tektonik gölleri oluşturur.

Türkiye'nin batısında yer alan dağların kıyıya dik uzanması, Ege Bölgesi'nde birçok coğrafi özelliğin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Aşağıdakilerden hangisi bu durumun bir sonucu değildir?

Çözüm: Dağların denize dik uzanması denizel etkinin içeri girmesini sağlar, girinti-çıkıntıyı artırır. Ancak 'kuzey yamaçların yağış alması' bakı veya rüzgar yönüyle ilgili genel bir durumdur, dağların uzanış doğrultusunun (dik/paralel) doğrudan sonucu değildir.

İstanbul ve Çanakkale boğazları ile Muğla (Menteşe) kıyıları, eski akarsu vadilerinin deniz istilasına uğraması (transgresyon) sonucu oluşmuştur. Bu kıyı tipine ne ad verilir?

Çözüm: Eski akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipine Ria kıyı tipi denir. İstanbul, Çanakkale boğazları ve Haliç buna örnektir.

Türkiye’nin ortalama yükseltisinin 1132 metre olması ve arazinin oldukça engebeli bir yapı arz etmesi, jeolojik süreçlerle yakından ilgilidir. Özellikle Tersiyer sonu ve Kuvaterner başında meydana gelen epirojenik hareketler, Anadolu yarımadasının bir bütün olarak yükselmesine neden olmuştur. Bu durumun Türkiye üzerindeki etkileri düşünüldüğünde, aşağıdakilerden hangisi doğrudan bu yükselmenin bir sonucu olarak gösterilemez?

Çözüm: Epirojenik yükselme (toptan yükselme) sonucunda akarsular yataklarını derinleştirir, yüksek düzlükler (platolar) oluşur ve potansiyel enerji artar. Ancak kıyı çizgisi uzunluğu kıyı tipine (girinti-çıkıntıya) bağlıdır, toptan yükselmeyle doğrudan bir ilgisi yoktur.

Türkiye'nin en genç volkanik arazisi olarak bilinen, 'Yanık Ülke' (Katakekaumene) olarak da adlandırılan ve çok sayıda küçük volkan konisinin bulunduğu yer aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Manisa-Kula çevresi Türkiye'nin en genç volkanik alanıdır ve tarihi kaynaklarda Yanık Ülke olarak geçer.

Pamukkale travertenleri, yer altı sularındaki kalsiyum karbonatın yüzeye çıktığında çökmesiyle oluşur. Bu yer şeklinin oluşumunda etkili olan temel süreç aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Travertenler, karstik (kimyasal) süreçler sonucunda kirecin çökelmesiyle oluşan birikim şekilleridir.

Bir tur rehberi, turist grubunu Antalya'dan hareket ederek Teke Platosu üzerinden Fethiye'ye götürmektedir. Yol boyunca turistler, suyun kolayca yer altına sızdığı, üzerinde tarım yapmanın zor olduğu ve kireç taşı (kalker) tabakalarının yaygın olduğu araziler görmüştür. Bu bölgede aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin görülme olasılığı en düşüktür?

Çözüm: Teke Platosu karstik bir arazidir. Lapya, dolin, polye ve mağara karstik şekillerdir. Hörgüç kaya ise buzul aşındırması sonucu oluşan bir şekildir ve genellikle çok yüksek dağ zirvelerinde görülür.

Türkiye'nin jeolojik yapısı düşünüldüğünde, aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşumunda iç kuvvetlerin (epirojenez, orojenez, volkanizma, deprem) doğrudan bir etkisi yoktur?

Çözüm: Toroslar (orojenez), KAF (deprem/tektonizma), Erciyes (volkanizma) ve grabenler iç kuvvetlerle oluşur. Delta ovaları ise dış kuvvet olan akarsuların biriktirmesiyle oluşur.

Türkiye'de buzul aşındırması ve biriktirmesiyle oluşan yer şekillerine (sirk gölleri, morenler) sadece yüksek dağlık alanlarda rastlanır. Aşağıdaki dağların hangisinde buzul şekillerine rastlanması beklenmez?

Çözüm: Buzul şekilleri için yükseltinin yaklaşık 2500-3000 metrenin üzerinde olması gerekir. Yıldız Dağları (Marmara) yaklaşık 1000 metre yükseltiye sahip olduğu için burada buzul şekli görülmez.

Türkiye'nin jeolojik geçmişi incelendiğinde, III. Jeolojik Zaman'ın (Tersiyer) sonlarında şiddetli volkanik faaliyetlerin yaşandığı görülür. Bu faaliyetler sonucunda Doğu Anadolu Bölgesi'nde geniş lav platoları oluşmuştur. Aşağıdakilerden hangisi bu şekilde oluşan bir plato örneğidir?

Çözüm: Erzurum-Kars ve Ardahan platoları, volkanik lavların birikmesiyle oluşan lav platolarıdır.

Türkiye'nin kıyı şekillenmesinde dalga, akıntı, akarsu ve buzullar etkili olmuştur. Ancak matematik konumdan dolayı buzulların kıyı şekillenmesindeki etkisi yok denecek kadar azdır. Aşağıdaki kıyı tiplerinden hangisi Türkiye'de bu nedenle görülmez?

Çözüm: Fiyort ve Skayer tipi kıyılar buzul aşındırmasıyla oluşur ve kutuplara yakın kuşaklarda görülür. Türkiye orta kuşakta olduğu için bu kıyı tipleri görülmez.

I. Karacadağ II. Nemrut III. Süphan IV. Tendürek Yukarıda verilen volkanik dağların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Bu dağlar Doğu Anadolu'da bir fay hattını takip ederek KB-GD yönünde sıralanmış volkanik dağlardır.

Doğu Karadeniz bölümünde dağların kıyıya çok yakın ve paralel uzanması, kıyıda falez (yalıyar) oluşumunu hızlandırmıştır. Buna göre, aşağıdaki illerden hangisinin kıyılarında falez görülme olasılığı en yüksektir?

Çözüm: Dağların denize paralel ve çok yakın uzandığı Rize, Artvin gibi illerde kıta sahanlığı dardır ve dalga aşındırmasıyla falezler oluşur. Samsun ve Adana'da geniş deltalar olduğu için falez azdır.

Kapadokya bölgesinde bulunan peri bacaları, hem iç kuvvetlerin hem de dış kuvvetlerin ortak çalışması sonucu oluşmuş eşsiz yapılardır. Bu yer şeklinin oluşumunda aşağıdakilerden hangisinin doğrudan etkisi yoktur?

Çözüm: Peri bacaları volkanik tüf ve bazaltların sel suları ve rüzgar tarafından aşındırılmasıyla oluşur. Karstik erime (kimyasal çözünme) bu süreçte etkili değildir.

Ege Bölgesi'nde dağların denize dik uzanması, horst-graben sistemlerinin yaygın olması bölgenin hem fiziki hem de beşeri coğrafyasını etkilemiştir. Bir araştırmacı, Aydın ile İzmir arasında seyahat ederken geniş düzlüklerden geçtiğini ve bu düzlüklerin her iki yanında yüksek dağ sıralarının uzandığını gözlemlemiştir. Bu araştırmacının gözlemlediği yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Ege Bölgesi'nde sert tabakaların kırılmasıyla oluşan çöküntü alanlarına graben denir. Aydın ve İzmir arasındaki Büyük Menderes ve Küçük Menderes gibi alanlar graben ovalarıdır.

Bir bölgede delta ovası oluşabilmesi için bazı şartların sağlanması gerekir. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de Çukurova, Bafra ve Çarşamba gibi delta ovalarının oluşmasını sağlayan temel faktörlerden biri değildir?

Çözüm: Delta oluşumu için denizin sığ olması, gelgitin az olması ve bol alüvyon gerekir. Yağışın çok olması akarsuyun debisini artırabilir ama doğrudan delta oluşum şartı değildir (örneğin Doğu Karadeniz çok yağış alır ama kıta sahanlığı dar olduğu için delta oluşmaz).

Türkiye'de akarsuların denize döküldüğü yerlerde delta oluşturabilmesi, aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir?

Çözüm: Gelgitin fazla olduğu yerlerde akarsuyun getirdiği malzeme deniz tarafından süpürülür, delta oluşamaz. Türkiye iç denizlere kıyısı olduğu için gelgit azdır, bu da delta oluşumunu kolaylaştırır.

Türkiye'nin iç bölgelerinde yer alan ovaların büyük bir kısmı tektonik kökenlidir. Fay hatlarındaki çökmelerle oluşan bu ovalarda tarımsal verim yüksektir ancak deprem riski de fazladır. Aşağıdakilerden hangisi bu tür bir ovaya örnek değildir?

Çözüm: Çarşamba Ovası bir delta ovasıdır (akarsu biriktirmesi). Diğerleri tektonik süreçlerle oluşmuş çöküntü ovalarıdır.

Türkiye'nin yer şekilleri incelendiğinde, Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında dağların denize paralel uzandığı görülür. Bu durumun aşağıdakilerden hangisine neden olması beklenmez?

Çözüm: Dağların denize paralel uzandığı yerlerde (Boyuna kıyı tipi) kıyı düzdür, girinti-çıkıntı azdır, bu yüzden doğal liman sayısı azdır.

Antalya'nın Kaş ilçesi kıyılarında, denize paralel uzanan dağların arasındaki vadilerin sular altında kalmasıyla çok sayıda küçük adacık oluşmuştur. Bu kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde suların yükselmesiyle oluşan, kıyıya paralel adacıklı yapıya Dalmaçya kıyı tipi denir. Türkiye'de sadece Kaş-Fenike arasında görülür.

Türkiye'de dağ oluşumu (orojenez) iki ana şekilde gerçekleşmiştir. Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar levha hareketleri sonucu 'kıvrılarak' oluşurken, Batı Anadolu'da sert kütleler 'kırılarak' dağları oluşturmuştur. Buna göre, aşağıda verilen dağ çiftlerinden hangisinin oluşum kökeni birbirinden farklıdır?

Çözüm: Menteşe Dağları kırıklı (horst) bir yapıya sahipken, Erciyes Dağı volkanik kökenlidir. Diğer seçeneklerdeki dağ çiftleri aynı oluşum kökenine sahiptir.