10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Cümle Türleri

'Babam, ( ) Yarın erken kalkın ( ) dedi.' cümlesinde parantez içindeki yerlere tırnak işareti getirilirse yapı bakımından nasıl bir cümle oluşur?

Çözüm: Bir cümlenin içinde başka bir alıntı cümlenin bulunmasıyla oluşan yapılara iç içe birleşik cümle denir.

'Hava soğursa maçı iptal ederler.' cümlesinin yapıca özdeşi aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Soru kökündeki cümle 'şartlı birleşik' bir cümledir (-sa/-se ekiyle kurulmuş). A seçeneği de aynı yapıdadır.

Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'eksiltili cümle'ye örnektir?

Çözüm: A seçeneğinde yüklem söylenmemiş, yargı tamamlanmamıştır. Bu tür cümlelere eksiltili cümle denir.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'yan cümlecik' temel cümlenin nesnesi görevindedir?

Çözüm: C şıkkında 'biliyorum' yüklem, 'neyi biliyorum?' sorusuna 'yarın geleceğini' cevabı verilir. Bu bir nesnedir ve içinde fiilimsi (geleceğini) barındırdığı için yan cümleciktir.

'Onun bu tavırlarına anlam vermek gerçekten çok güç.' cümlesinin özellikleri nedir?

Çözüm: Yüklem 'güç' (isim). Yüklem sonda (kurallı). Olumsuzluk eki yok (olumlu). 'Vermek' fiilimsisi var (girişik birleşik).

Aşağıdakilerden hangisi bağlı bir cümledir?

Çözüm: İki ayrı yüklem (geldim, uyudum) birbirine 've' bağlacıyla bağlandığı için bağlı cümledir.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem yanlış gösterilmiştir?

Çözüm: A seçeneğinde 'insandı' tek başına yüklem değildir, 'dürüst bir insandı' bir sıfat tamlaması olduğu için bölünemez ve tamamı yüklemdir.

'Dün gece olanları kimse bilmiyor değil.' cümlesinin anlamca karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: 'Bilmiyor değil' ifadesi iki olumsuzun birbirini götürmesiyle 'biliyor' anlamına gelir. 'Kimse bilmiyor değil' ise 'Herkes biliyor' demektir.

Aşağıdaki atasözlerinden hangisi 'basit cümle' yapısındadır?

Çözüm: A şıkkında fiilimsi veya başka bir yargı yoktur, tek yüklem vardır. Diğer şıklarda 'damlaya', 'işleyen', 'görünen', 'baka baka' gibi fiilimsiler olduğu için birleşiktirler.

E-posta yazarken kullanılan 'Lütfen dosyayı ekte bulduğunuzu teyit ediniz.' cümlesiyle ilgili hangisi doğrudur?

Çözüm: Cümlede 'bulduğunuzu' (sıfat-fiil) fiilimsisi yer aldığı için bu cümle girişik birleşik bir cümledir.

'Güneşin batışını izlemek, insana huzur veren bir eylemdir.' cümlesinin olumsuzu aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: İsim cümlelerinin olumsuzu 'değil' kelimesiyle yapılır.

Bir eleştirmen: 'Yazarın dili o kadar ağır ki okur metnin içinde adeta kayboluyor.' demiştir. Bu cümle yapısına göre aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: İki yargı birbirine 'ki' bağlacı ile bağlandığı için ki'li birleşik cümledir.

Aşağıdaki cümlelerden hangisi 'yan cümlecik' içermez?

Çözüm: C şıkkı basit bir cümledir, içinde fiilimsi veya yan yargı bulunmaz.

Modern şehir hayatının karmaşasını anlatan bir metinde geçen: 'İnsanlar bir yerlere yetişmek için koşturuyor, kimse yanındakinin yüzüne bakmıyordu.' cümlesinin yapısal özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: İki ayrı cümle virgülle ayrılmıştır. Birinci cümlenin öznesi 'İnsanlar', ikinci cümlenin öznesi 'kimse'dir. Öge ortaklığı bulunmadığı için bağımsız sıralı cümledir.

Aşağıdakilerden hangisi yükleminin türüne göre diğerlerinden farklıdır?

Çözüm: C şıkkında yüklem 'dizmek' fiilidir. Diğer şıklarda yüklemler isim veya isim soylu sözcüklerdir (ormandı, etmekti -fiilimsi ek fiil alarak isimleşmiş-, sonbahardır, basitti).

Aşağıdaki cümlelerden hangisi 'yüklemi isim olan devrik bir cümle'dir?

Çözüm: E seçeneğinde yüklem 'güzeldi' kelimesidir ve isimdir. Yüklem cümlenin başında olduğu için cümle devriktir.

Bir romancı, kahramanının iç dünyasını şu cümleyle özetler: 'Onun için yaşamak, sadece nefes alıp vermekten ibaret değildi; her anı bir anlam arayışıyla doluydu.' Bu cümleyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Çözüm: İkinci cümle 'her anı bir anlam arayışıyla doluydu' ifadesinde herhangi bir fiilimsi veya yan cümlecik bulunmadığı için basit gibi görünse de, ilk cümle ile noktalı virgülle bağlandığı için genel yapı 'sıralı'dır. Ancak E şıkkı özelinde ikinci cümlede fiilimsi yoktur. Fakat soru kökünde verilen cümle bütününde 'nefes alıp vermek' fiilimsileri olduğu için yapı karmaşıklaşır. Asıl yanlış olan E'dir çünkü 'doluydu' yüklemiyle biten cümlede 'anlam arayışıyla' ifadesi yan cümlecik kurmaz ama cümle sıralı yapının parçasıdır.

(I) Hava kararmaya başlamıştı. (II) Sokak lambaları birer birer yandı. (III) İnsanlar evlerine çekiliyordu. (IV) Şehirde derin bir sessizlik hakimdi. (V) Yalnızca rüzgarın uğultusu duyuluyordu. Bu parçadaki numaralanmış cümlelerden hangisi 'isim cümlesi'dir?

Çözüm: IV. cümlenin yüklemi 'hakimdi' sözcüğüdür ve bu bir isimdir. Diğer cümlelerin yüklemleri fiildir.

'Kitap okumak, zihni dinlendiren en etkili yöntemlerden biridir.' cümlesinin özellikleri hangi seçenekte doğru sıralanmıştır?

Çözüm: Yüklem 'yöntemlerden biridir' (isim). Yüklem sonda (kurallı). Eylem/durum var (olumlu). 'Okumak' ve 'dinlendiren' fiilimsileri olduğu için girişik birleşiktir.

Gazeteci: 'Yeni kitabınızda neden daha çok devrik cümlelere yer verdiniz?' Yazar: 'Çünkü hayat her zaman kurallı bir akışa sahip değil; duygularım bazen cümlenin sonunu bekleyemeyecek kadar coşkulu.' Yazarın cevabındaki ikinci cümlede ('duygularım bazen...') aşağıdaki özelliklerden hangisi bir arada verilmiştir?

Çözüm: Cümlenin yüklemi 'coşkulu'dur. 'Coşkulu' bir isimdir (İsim cümlesi). Yüklem sondadır (Kurallı). Eylem veya durum gerçekleşmektedir (Olumlu).

Aşağıdaki dizelerin hangisi 'biçimce olumsuz, anlamca olumlu' bir cümledir?

Çözüm: C seçeneğinde 'bırakır mıyım?' sorusu 'bırakmam' anlamı taşımaz, tam tersi 'asla bırakmam' (anlamca olumsuz gibi görünse de bağlamda bağlılık bildirir). Ancak 'Sanki bilmiyor değilim' tarzı yapılar aranmalıdır. Soru köküne en uygun yapı: 'Seni sevmiyor değilim' (Seviyorum) mantığıdır. Bu şıklarda 'C' şıkkı 'bırakmam' anlamı verir. Doğru mantıkla 'Seni sevmiyor değilim' gibi bir şık aranmalıydı. Mevcut şıklarda 'B' şıkkı 'Ben davet ettim' anlamı taşıdığı için biçimce olumsuz (etmedim mi), anlamca olumludur.

Aşağıdaki cümlelerden hangisi 'biçimce olumlu anlamca olumsuz' bir cümledir?

Çözüm: A şıkkı (arayan soran yok), B şıkkı (unutmam), C şıkkı (çıkılmaz) anlamlarına gelir. Hepsi biçimce olumlu (olumsuzluk eki yok) ama anlamca olumsuzdur.

Aşağıdakilerden hangisi bağımlı sıralı bir cümledir?

Çözüm: B şıkkında 'O' (gizli özne) ortaktır. D şıkkında hem 'O' öznesi hem de 'kitabı' nesnesi ortaktır. Her ikisi de bağımlı sıralıdır.

'Ders çalışırken müzik dinlemekten hoşlanmazdı.' cümlesinin yüklemi için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Çözüm: Yüklem 'hoşlanmazdı' kelimesidir. 'Hoş' isminden 'hoşlanmak' fiili türetilmiştir. Dolayısıyla türemiş bir fiildir.

'Söylediklerimi dikkatle dinle ki aynı hataları yapmayasın.' cümlesiyle ilgili hangisi yanlıştır?

Çözüm: Cümlenin ikinci kısmında 'yapmayasın' yüklemi olumsuzluk eki (-ma) almıştır. Bu yüzden cümle anlamca ve biçimce olumsuzdur.