10. Sınıf Felsefe Bilgi Felsefesi

Descartes, 'Düşünüyorum, o halde varım' sonucuna ulaşana kadar her şeyden şüphe eder. Ancak onun şüphe etmesi, Pyrrhon gibi 'bilgi imkansızdır' demek için değil, sarsılmaz bir temele ulaşmak içindir. Descartes'ın bu yöntemine ne ad verilir?

Çözüm: Descartes şüpheyi bir araç (metot) olarak kullanır; amacı şüphede kalmak değil, kesin bilgiye ulaşmaktır.

Bilim insanları bir konuda araştırma yaparken, elde edilen sonuçların dünyadaki tüm diğer bilim insanları tarafından da aynı şekilde kabul edilmesi durumunda o bilgiyi 'nesnel' sayarlar. Bu durum bilginin hangi doğruluk ölçütüyle ilgilidir?

Çözüm: Tümel uzlaşım, bir önermenin doğruluğunun herkesin veya çoğunluğun onayıyla belirlenmesidir.

Bir matematik sınavında öğrencinin işlemlerinin sonucunun, formüllerle ve önceki adımlarla çelişmemesi beklenir. Bilginin bu şekilde kendi içinde tutarlı olması durumuna ne ad verilir?

Çözüm: Tutarlılık, bir düşüncenin veya önermenin sistemdeki diğer önermelerle çelişmemesi durumudur.

David Hume, bilardo toplarının birbirine çarpması örneğinde, biz sadece bir topun hareketini ve diğerine değmesini görürüz der. 'Neden-sonuç' ilişkisi zihnimizin bir alışkanlığıdır, dış dünyada gözlemlenen zorunlu bir bağ değildir. Hume'un bu eleştirisi hangi akımın bilgi anlayışını sarsmaya yöneliktir?

Çözüm: Hume, nedenselliği alışkanlığa indirgeyerek rasyonalistlerin 'evrenin rasyonel ve zorunlu kuralları vardır' iddiasını eleştirir.

Bir kişinin 'Şu an bu soruyu okuyorum' önermesi, hem kuşku duyulmayacak kadar net hem de başka bir bilgiyle karıştırılmayacak kadar belirgindir. Bu durum bilginin hangi ölçütüyle açıklanır?

Çözüm: Apaçıklık (açıklık ve seçiklik), bilginin kuşku duyulmayacak kadar net (açık) ve diğer bilgilerden ayrılmış (seçik) olmasıdır.

Immanuel Kant, 'Görüsüz kavramlar boş, kavramsız görüler kördür.' sözüyle bilginin oluşumunda hem duyu verilerinin hem de zihnin kategorilerinin gerekli olduğunu savunmuştur. Kant'ın bu sentezci yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Kritisizm (Eleştiricilik), rasyonalizm ve empirizmi sentezleyerek; bilginin duyularla başladığını ancak zihin tarafından formüle edildiğini savunur.

Sokrates, hiç geometri bilmeyen bir köleye sorduğu sorularla karmaşık bir geometri problemini çözdürmüştür. Sokrates'e göre bu durum, bilginin dışarıdan öğrenilmediğini, ruhun zaten sahip olduğu bilgilerin 'hatırlandığını' kanıtlar. Bu yaklaşım aşağıdaki akımlardan hangisine temel oluşturur?

Çözüm: Rasyonalizm, doğru bilginin kaynağının akıl olduğunu ve bilgilerin doğuştan (a priori) geldiğini savunur. Sokrates'in 'anımsama' teorisi rasyonalizmin en klasik örneğidir.

John Locke'a göre insan zihni başlangıçta üzerine hiçbir şey yazılmamış beyaz bir kağıt (tabula rasa) gibidir. Zamanla bu kağıt deneyimler aracılığıyla dolar. Locke'un bu görüşü aşağıdaki felsefi sorulardan hangisine verilmiş bir cevaptır?

Çözüm: Locke, bilginin kaynağının akıl değil, deneyim (tecrübe) olduğunu savunarak empirist bir yaklaşım sergiler. 'Tabula rasa' kavramı bilginin kökenine yöneliktir.

Aşağıdakilerden hangisi 'Gündelik Bilgi'nin bir özelliği değildir?

Çözüm: Yöntemsel ve sistemli olmak bilimsel bilginin özelliğidir; gündelik bilgi tesadüfi ve düzensizdir.

Epistemoloji (Bilgi Felsefesi) aşağıdaki sorulardan hangisiyle ilgilenmez?

Çözüm: Evrenin ana maddesini (arkhe) sorgulamak Ontoloji'nin (Varlık Felsefesi) konusudur, Epistemoloji'nin değil.

Modern dünyada bir bilginin 'doğru' kabul edilmesi için o bilginin teknolojik bir cihaz üretimine katkı sağlaması veya bir sorunu çözmesi beklenir. 'Eğer işe yarıyorsa doğrudur' mantığına dayanan bu yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Pragmatizm (Faydacılık), bilginin doğruluğunu sağladığı pratik fayda ve problem çözme gücü ile ölçer.

Bir sanatçının tablosuna bakıp 'Bu tablo çok derin anlamlar taşıyor' demesi ile bir biyoloğun 'Bu hücrede mitokondri var' demesi arasındaki temel fark bilginin hangi yönüyle ilgilidir?

Çözüm: Sanat bilgisi öznel ve duygusalken, bilimsel bilgi nesnel ve gözlemlenebilir gerçekliğe dayalıdır.

Bir çölde susayan bir yolcu, uzakta bir su birikintisi gördüğünü sanır ancak yanına vardığında bunun bir kum yansıması (serap) olduğunu anlar. Bu durumda 'su' zihnin dışındaki gerçeklikken, yolcunun 'orada su var' düşüncesi bir bilgi iddiasıdır. Bu örnekten hareketle 'doğruluk' (hakikat) kavramının tanımı aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Doğruluk (hakikat), bir bilginin veya önermenin, yöneldiği nesne ile örtüşmesi durumudur. Örnekteki serap olayında düşünce nesneyle uyuşmadığı için 'yanlış' kabul edilir.

Pyrrhon'a göre nesnelerin gerçek yapısı bilinemez. Her yargının karşısına eşit güçte bir karşı yargı koyulabilir. Bu yüzden yargıda bulunmaktan kaçınmalı (epokhe) ve ruhsal dinginliğe ulaşılmalıdır. Pyrrhon'un bu görüşü hangi başlık altında incelenir?

Çözüm: Septisizm (Şüphecilik), kesin bilgiye ulaşmanın imkansız olduğunu savunur ve yargıdan kaçınmayı (epokhe) önerir.

Gorgias'ın 'Hiçbir şey yoktur, olsa da bilinemez, bilinse de başkasına aktarılamaz' sözü bilgi felsefesinde hangi temel duruşu temsil eder?

Çözüm: Gorgias, varlığı ve bilgiyi reddederek aşırı uç bir septik ve nihilist tavır sergiler.

Edmund Husserl'e göre bir nesnenin özüne ulaşmak için onun rengi, şekli, ağırlığı gibi rastlantısal özelliklerini bir kenara bırakmak (paranteze almak) gerekir. Bu yöntemle nesnenin saf özü kavranabilir. Bu yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Fenomenoloji (Özbilim), nesnelerin özüne ulaşmak için 'paranteze alma' yöntemini kullanan akımdır.

Gazali'ye göre duyular insanı yanıltabilir (serap örneği gibi), akıl ise kendi içinde çelişkilere düşebilir. Bu yüzden kesin bilgiye ancak Tanrı'nın insanın kalbine attığı bir nur (sezgi) ile ulaşılabilir. Gazali'nin bu görüşü hangi akıma yakındır?

Çözüm: Gazali, kalp gözü ve sezgiyi (nur) merkeze aldığı için İslam felsefesindeki sezgici (entüisyonist) geleneğin temsilcisidir.

Auguste Comte'a göre insanlık; teolojik ve metafizik aşamalardan geçmiş, artık sadece gözlemlenebilir olgulara dayanan 'pozitif' aşamaya ulaşmıştır. Comte'a göre felsefe, metafizik soruları bırakıp bilimin verilerini temel almalıdır. Bu görüşe göre hangisi 'doğru bilgi'nin konusu olamaz?

Çözüm: Pozitivizm sadece duyularla algılanabilen ve deneyi yapılabilen 'olguları' kabul eder. Ruhun ölümsüzlüğü metafizik bir konu olduğu için pozitivizm tarafından reddedilir.

Henri Bergson'a göre zeka, maddeyi ve dış dünyayı anlamak için uygun bir araçtır ancak hayatın akışını ve gerçekliği kavramakta yetersiz kalır. Gerçekliği bir bütün olarak ancak 'kalp gözü' veya 'doğrudan kavrayış' ile anlayabiliriz. Bergson'un bu görüşü hangisidir?

Çözüm: Entüisyonizm (Sezgicilik), akıl ve deneyin ötesinde, doğrudan kavrayış olan sezgiyi bilginin temeline koyar.

Protagoras'ın 'İnsan her şeyin ölçüsüdür' sözü, bilginin kişiden kişiye değiştiğini savunur. Bu yaklaşım bilgi felsefesinde hangi kavramla ifade edilir?

Çözüm: Rölativizm, bilginin ve değerlerin özneye, kültüre veya zamana göre değiştiğini savunan görüştür.

Felsefi bilgiyi bilimsel bilgiden ayıran en temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Bilimsel bilgi olgusaldır ve deneye dayanır; felsefi bilgi ise rasyoneldir ancak laboratuvar ortamında test edilemez.

Farabi'ye göre 'Faal Akıl'dan gelen ışıkla insan zihni potansiyel halden aktif hale geçer ve tümel kavramları anlar. Farabi'nin bu süreci akılla açıklaması onu hangi akıma dahil eder?

Çözüm: Farabi, bilginin kaynağı olarak aklı ve mantığı gördüğü için rasyonalist bir filozoftur.

Teknik bilgi, insanın doğayı kendi ihtiyaçları doğrultusunda değiştirmesini sağlar. Buna göre aşağıdakilerden hangisi teknik bilgiye örnek gösterilebilir?

Çözüm: Teknik bilgi, araç-gereç yapımı ve kullanımıyla ilgili, faydaya dönük bilgidir.

Spinoza ve Hegel gibi filozoflar, evrenin rasyonel bir yapıda olduğunu ve insan aklının bu yapıyı hiçbir deneyime ihtiyaç duymadan kavrayabileceğini savunurlar. Bu filozofların ortak noktası aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Felsefede dogmatizm, doğru bilginin mümkün olduğunu savunan görüştür. Rasyonalizm ile birleşince aklın gücüne duyulan sarsılmaz inancı ifade eder.

Bir doktorun hastasına teşhis koyarken tahlil sonuçlarına (deney) bakması, ancak bu sonuçları tıp bilgisiyle (akıl) yorumlaması aşağıdaki akımlardan hangisinin günlük hayattaki karşılığıdır?

Çözüm: Hem deneyin (tahliller) hem de aklın (tıbbi bilgi/kategoriler) bir arada kullanılması Kant'ın kritisizmini örnekler.