10. Sınıf Tarih Osmanlı Toplum Düzeni ve Ekonomi

Osmanlı Devleti'nde gayrimüslim erkeklerden, askerlik yapmamaları karşılığında ve can/mal güvenliklerinin sağlanması bedeli olarak alınan vergi hangisidir?

Çözüm: Cizye, İslam hukukuna göre gayrimüslim erkeklerden alınan baş vergisidir.

17. yüzyıldan itibaren Tımar sisteminin bozulmasıyla 'İltizam' sistemi yaygınlaşmış, vergiler peşin alınmaya başlanmıştır. Bu durumun uzun vadede kırsal yaşamdaki en olumsuz etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: İltizamda mültezimler ödedikleri parayı çıkarmak için köylüye ağır yükler yüklemiş, bu da 'Çiftbozan' olaylarına ve göçlere neden olmuştur.

Lonca teşkilatında 'gedik' usulü, bir zanaatkarın dükkan açma ve mesleğini icra etme hakkını ifade ederdi. Gedik sahibi olmayan biri o iş kolunda faaliyet gösteremezdi. Bu uygulamanın ekonomik hayattaki temel işlevi nedir?

Çözüm: Gedik sistemi, esnaf sayısını kontrol altında tutarak hem üreticinin zarar etmesini önler hem de piyasadaki dengeyi sağlar.

Osmanlı Devleti'nde vakıf kuran bir kişi, vakfiyesinde vakfın nasıl yönetileceğini ve gelirlerinin nereye harcanacağını belirtirdi. Devlet, vakıf şartlarına müdahale edemezdi. Bu durum aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?

Çözüm: Vakfedenin şartı 'nass' (kesin hüküm) gibi kabul edilir ve hukuk çerçevesinde korunurdu.

Osmanlı toplumunda 'Reaya' olarak adlandırılan grup vergi vermekle yükümlüyken, 'Askerî' grup vergiden muaftı. Bir kişinin reaya sınıfından askerî sınıfa geçebilmesi için aşağıdakilerden hangisi temel şarttı?

Çözüm: Osmanlı'da yönetenler sınıfına dahil olmanın yolu devlet hizmetinde bulunmaktır (Seyfiye, İlmiye, Kalemiye).

Fiskalizm ilkesi, hazineye ait gelirleri mümkün olduğu kadar yüksek düzeye çıkarmayı ve harcamaları kısmayı hedefler. Osmanlı Devleti'nin savaşların uzadığı dönemlerde ek vergiler (Avarız) koyması hangi ekonomik ilkeyle doğrudan ilişkilidir?

Çözüm: Fiskalizm, devlet hazinesinin gelir-gider dengesini korumayı ve geliri artırmayı amaçlayan bir anlayıştır.

Kapitülasyonlar başlangıçta yabancı tüccarları Osmanlı limanlarına çekmek ve ticareti canlandırmak için verilmişti. Ancak zamanla bu durum Osmanlı ekonomisine zarar vermeye başladı. Bu zararın temel sebebi nedir?

Çözüm: Düşük gümrük vergileriyle giren Avrupa malları, el tezgahlarında üretim yapan yerli esnafın rekabet gücünü kırmıştır.

Osmanlı toplumunda 'yatay hareketlilik', bireylerin statü değiştirmeden bir bölgeden başka bir bölgeye göç etmesidir. Aşağıdakilerden hangisi bir yatay hareketlilik örneğidir?

Çözüm: Yatay hareketlilik coğrafi yer değiştirmeyi ifade eder.

Osmanlı Devleti'nde uygulanan 'Millet Sistemi', toplumun ırk esasına göre değil, inanç esasına göre örgütlenmesini ifade eder. Müslümanlar hâkim unsur iken, gayrimüslimler kendi dini liderlerinin otoritesi altında hukuki ve kültürel özerkliğe sahipti. Bu sistemin temel amacı aşağıdakilerden hangisi olabilir?

Çözüm: Millet sistemi, farklı inanç gruplarının bir arada yaşamasını sağlayarak toplumsal barışı ve devletin idari kontrolünü kolaylaştırmıştır.

Osmanlı Devleti'nde fiyatların devlet tarafından belirlenmesi usulüne 'Narh Sistemi' denirdi. Özellikle temel gıda maddelerinde uygulanan bu sistemin temel amacı nedir?

Çözüm: Narh sistemi, kar marjını belirleyerek halkın temel ihtiyaçlara makul fiyatlarla ulaşmasını sağlar.

Osmanlı'da 'Kapan Hanları', şehre gelen belirli bir malın (un, yağ, şeker vb.) toplandığı ve buradan esnafa eşit şekilde dağıtıldığı merkezlerdi. Bu sistemin uygulanması hangisini engellemeye yöneliktir?

Çözüm: Kapan hanları, malların adaletli dağıtımını sağlayarak bazı kişilerin mal stoklayıp fiyatları yükseltmesini önlerdi.

Osmanlı toprak sisteminde 'Miri Arazi', mülkiyeti devlete ait olan arazidir. Bu arazilerin kullanım hakkı köylüye, vergi toplama yetkisi ise hizmet karşılığı görevlilere verilirdi. Bu sistemin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Miri arazi sistemi, devletin kontrolünde bir tarım düzeni oluşturarak gıda arzını ve vergi gelirini garantiye alır.

Ahi teşkilatının devamı olan Loncalar, sadece ekonomik değil, aynı zamanda ahlaki bir eğitim merkeziydi. Bir zanaatkarın hileli mal üretmesi durumunda 'pabucunun dama atılması' cezası uygulanırdı. Bu durum loncaların hangi fonksiyonunu vurgular?

Çözüm: Pabucun dama atılması, kalitesiz üretim yapan esnafın meslekten men edilmesi veya uyarılması anlamına gelen bir kalite denetim mekanizmasıdır.

Osmanlı ekonomisinde 'Gelenekçilik' ilkesi, sosyal ve iktisadi dengelerin korunmasını, mevcut düzenin bozulmamasını savunur. Bu ilke doğrultusunda hareket eden bir devletin aşağıdakilerden hangisini yapması beklenmez?

Çözüm: Gelenekçilik, değişime karşı dirençli olmayı ve var olan dengeli yapıyı sürdürmeyi amaçlar.

Osmanlı Devleti'nde vakıf sistemi sayesinde eğitim, sağlık, bayındırlık ve sosyal yardım hizmetleri devlet bütçesine yük olmadan yürütülmüştür. Bu durumun toplumsal sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

Çözüm: Vakıflar sosyal ve hayri hizmetler içindir; askeri harcamalar doğrudan devlet hazinesi (Miri) tarafından karşılanır.

Osmanlı'da 'Müsadere' usulü, devlet memurlarının haksız kazançlarına veya görevden ayrıldıklarında mallarına devletçe el konulmasıdır. Bu uygulamanın temel siyasi amacı nedir?

Çözüm: Müsadere, güçlü ailelerin ve yerel güç odaklarının oluşmasını engelleyerek merkezi otoriteyi korumayı amaçlamıştır.

Osmanlı şehirlerinde ticaretin kalbi olan 'Bedesten'ler, değerli eşyaların satıldığı ve muhafaza edildiği, güvenliği yüksek kapalı çarşılardır. Bedestenlerin varlığı Osmanlı ekonomisi hakkında hangisinin göstergesidir?

Çözüm: Bedestenler hem ticaretin merkezi hem de bir nevi banka/kasa görevi görerek ticari güvenliği temsil ederdi.

Osmanlı Devleti'nde toplum 'yönetenler' (askerîler) ve 'yönetilenler' (reaya) olarak ikiye ayrılırdı. Ancak bu ayrım katı bir sınıf ayrımı olmayıp liyakat ve hizmet karşılığında geçişler mümkündü. Bir reaya çocuğunun medrese eğitimi alarak kadı veya müderris olması bu duruma örnektir. Bu bilgiye dayanarak Osmanlı toplum yapısı için hangi kavram kullanılabilir?

Çözüm: Bir kişinin statüsünün değişerek yönetilen sınıftan yöneten sınıfa geçmesi dikey hareketlilik olarak tanımlanır.

Osmanlı şehirlerinde 'Muhtesib' adı verilen görevli, çarşı ve pazarları denetler, tartı aletlerini kontrol eder ve fiyatlara uyulup uyulmadığına bakardı. Muhtesibin bu görevleri günümüzdeki hangi kurumla benzerlik gösterir?

Çözüm: Muhtesib, ticari hayatın denetimi ve kamu düzeninden sorumlu olduğu için bugünkü zabıta teşkilatına benzer.

Osmanlı Devleti'nde 'Malikâne Sistemi', iltizamın ömür boyu verilmesi usulüdür. Bu sistemin 18. yüzyılda yaygınlaşması taşrada hangi sınıfın güçlenmesine yol açmıştır?

Çözüm: Malikâne sistemi, yerel zenginlerin (ayanların) toprak üzerinde kalıcı nüfuz kurmasına zemin hazırlamıştır.

Osmanlı Devleti'nde yol ağları üzerinde güvenliği sağlayan 'Derbentçiler' ve haberleşmeyi yürüten 'Menzil Teşkilatı' bulunurdu. Bu teşkilatların ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Derbentçiler geçitleri koruyarak ticareti, Menzil teşkilatı ise haberleşmeyi sağlayarak devletin işleyişini kolaylaştırırdı.

Osmanlı Devleti'nde 'Haraç' vergisi, gayrimüslim tebaadan ürettikleri ürün oranında alınan bir toprak vergisidir. Bu verginin Müslümanlardaki karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Öşür (onda bir), Müslüman çiftçilerden alınan ürün vergisidir.

Osmanlı ekonomisinde kullanılan 'Kervansaray'lar, ticaret yolları üzerinde 30-40 km mesafelerle inşa edilirdi. Burada konaklayan yolculardan üç gün boyunca ücret alınmazdı. Bu uygulama aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir?

Çözüm: Kervansaraylar ticaretin güvenliğini ve konforunu sağlayarak ekonomik canlılığı desteklerdi.

Osmanlı Devleti'nde ekonomi politikalarının temel amaçlarından biri olan 'iaşecilik' ilkesi, piyasada uygun fiyata ve yeterli miktarda mal bulundurulmasını hedefler. Bu ilkenin uygulanması sırasında ihracatın kısıtlanıp ithalatın teşvik edilmesi, Avrupa'daki Merkantilizm anlayışıyla taban tabana zıttır. Buna göre Osmanlı ekonomik sistemi hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Çözüm: İaşecilik, halkın refahını sağlamak için piyasada mal bolluğunu hedefler. Bu durum, kar maksimizasyonu yerine sosyal dengenin korunmasını önceler.

Osmanlı Devleti'nde 'Çift-Hane Sistemi'ne göre, bir köylü ailesine bir çift öküzün işleyebileceği kadar arazi (çiftlik) verilir ve bu arazi bölünemez, satılamazdı. Devletin bu sistemi titizlikle korumasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Çift-hane sistemi, küçük aile işletmelerini koruyarak üretimin aksamasını engeller ve vergi birimini sabit tutar.