6. Sınıf Sosyal Bilgiler Kültür ve Değerlerimiz

Osmanlı Devleti döneminde camilerin veya belirli sokakların köşelerine konulan 'sadaka taşları', durumu iyi olan insanların kimseye görünmeden para bırakabileceği, ihtiyacı olanların ise sadece ihtiyaçları kadarını alabileceği şekilde tasarlanmıştı. Bu sayede ne yardım eden gururlanıyor ne de yardımı alan kişi mahcup oluyordu. Bu yardımlaşma usulü, dinî değerlerin toplumsal ilişkiler üzerindeki hangi etkisine örnek gösterilebilir?

Sınıfça Çanakkale Şehitliği'ne düzenlenen gezide, Türkiye'nin farklı şehirlerinden gelmiş olan öğrenciler rehberi dinlerken aynı hüzün ve gururu hissetmişlerdir. Şehitlikteki anıtları incelerken vatan savunmasında omuz omuza savaşan atalarının fedakarlıklarını öğrenen öğrenciler, aralarındaki bağın daha da güçlendiğini fark etmişlerdir. Bu durum, ortak tarih bilincinin bireyler üzerinde yarattığı hangi etkiyi en iyi açıklar?

Artvin'in bir köyünde yaşayan köylüler, kış hazırlığı yapmak amacıyla her gün bir komşunun bahçesindeki imece usulüyle erişte kesmekte, salça yapmakta ve odun taşımaktadır. Bu sayede tek bir ailenin günlerce uğraşarak bitiremeyeceği işler, tüm köylülerin katılımıyla bir günde neşeyle tamamlanmaktadır. Bu örnekten hareketle 'imece' geleneğinin toplumsal yaşama katkısı hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Eski yıllarda bayramlarda uzaktaki akrabalara postayla renkli bayram tebrik kartları gönderilir, bu kartlar evlerin en güzel köşelerinde saklanırdı. Günümüzde ise insanlar bayram tebriklerini genellikle akıllı telefonlar üzerinden mesajla, görsel paylaşımlarla veya görüntülü aramalarla yapmaktadır. Ancak her iki dönemde de büyüklerin ellerinin öpülmesi, küslerin barışması ve ailelerin bir araya gelmesi önemini korumaktadır. Bu durum, kültürün hangi özelliğini doğrudan kanıtlamaktadır?

Ramazan ve Kurban bayramlarında evlerde hummalı bir hazırlık yapılır, temizlikler tamamlanır, tatlılar açılır. Bayram sabahı bayram namazından sonra aile bireyleri bayramlaşır. Ardından akrabalar, komşular ziyaret edilir; dargın olanlar barıştırılır, çocuklara harçlık ve şekerler verilerek sevindirilir. Bayramların toplumsal hayatımızdaki bu rolü, en çok hangi kavramın önemini vurgulamaktadır?

Tarihî Safranbolu evleri inşa edilirken, hiçbir evin gölgesinin diğer komşu evin güneşini engellememesine ve manzarasını kapatmamasına özen gösterilmiştir. Bu mimari tasarımda, komşuların birbirlerinin haklarına saygı göstermesi ilkesi temel alınmıştır. Safranbolu evlerinin bu özelliği, kültürün hangi iki ögesinin birbiriyle olan sıkı ilişkisini açıkça ortaya koymaktadır?

İzmir'den babasının tayini nedeniyle Kars'a taşınan Kerem, ilk başlarda buradaki çocukların şivesini, yöresel yemeklerini (örneğin keteyi, Kars kaşarını) ve oyunlarını garipsemiş, onlarla arkadaş olamayacağını düşünmüştür. Ancak okulda birlikte futbol oynadıktan, komşularının getirdiği keteyi tattıktan ve onların sıcak misafirperverliğini gördükten sonra önyargılarının ne kadar yersiz olduğunu anlamış ve çok yakın dostluklar kurmuştur. Kerem'in bu deneyimi aşağıdakilerden hangisinin önemini göstermektedir?

Geleneksel Türk okçuluğu festivaline katılan 6. sınıf öğrencisi Can, sporcuların ok atmadan önce birbirlerini ve izleyicileri selamladıklarını, yarışma boyunca birbirlerine karşı son derece saygılı ve sabırlı davrandıklarını gözlemlemiştir. Can, bu sporun sadece hedefi vurmaktan ibaret olmadığını, aynı zamanda derin bir disiplin ve ahlak barındırdığını fark etmiştir. Buna göre ata sporlarımızdan biri olan geleneksel okçuluk hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Türk kahvesi kültüründe, kahvenin yanında mutlaka bir bardak su ikram edilir. Eski bir geleneğe göre; eğer misafir aç ise önce suyu içer, ev sahibi de bunu nezaketle anlayıp hemen yemek sofrasını hazırlardı. Eğer misafir toksa önce kahveyi içer, böylece ev sahibine zahmet vermezdi. Bu ince düşünce sayesinde misafir ile ev sahibi arasında kırıcı olmayan, sessiz bir anlaşma sağlanırdı. Bu gelenek, Türk kültüründeki sosyal ilişkiler hakkında aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?

Ege Bölgesi'nde oynanan 'Zeybek' ağır, vakur ve gururlu hareketleriyle yiğitliği ve mertliği temsil eder. Karadeniz'in 'Horon'u ise dalgalı denizleri ve hırçın hamsileri andıran hızlı ve hareketli yapısıyla coşkuyu yansıtır. Doğu Anadolu'da el ele, omuz omuza oynanan 'Halay' ise birlik ve beraberliğin en güzel simgesidir. Bu bilgilere göre halk oyunlarımızla ilgili ulaşılabilecek en kapsamlı yargı aşağıdakilerden hangisidir?

Ayşe'nin anneannesi dokuduğu kilimde; uzun ömür ve ölümsüzlüğü simgeleyen 'hayat ağacı', gücü ve kahramanlığı simgeleyen 'koçboynuzu' ile bolluk, bereket ve nazardan korunmayı simgeleyen 'pıtrak' motiflerini kullanmıştır. Ayşe, bu kilimlerin sadece birer yer yaygısı olmadığını, üzerindeki her bir ilmeğin aslında geçmişten gelen sessiz bir dil olduğunu fark etmiştir. Bu durum, geleneksel el sanatlarımızın hangi özelliğini doğrudan gösterir?

Muharrem ayında Ali'nin ailesi evde buğday, nohut, kuru fasulye, incir, ceviz ve nar gibi birbirinden çok farklı lezzet ve yapıdaki malzemeleri bir araya getirerek büyük bir kazanda 'Aşure' pişirmiştir. Ali, tek başına yenildiğinde çok farklı tatlara sahip olan bu malzemelerin bir araya gelerek muhteşem bir lezzet oluşturduğunu görmüştür. Pişen aşureler kaselere konulup mahalledeki tüm komşulara dağıtılmıştır. Aşure geleneğinin toplumsal yaşama katkısı, aşağıdaki kavramlardan hangisiyle en iyi açıklanabilir?

Sözlü kültürümüzün en önemli unsurlarından biri olan Dede Korkut Hikayeleri, yüzyıllar boyunca kuşaktan kuşağa anlatılarak günümüze kadar ulaşmıştır. Bu hikayelerde büyüklere saygı, aile sevgisi, vatana bağlılık, misafirperverlik ve dürüstlük gibi temalar işlenir. Hikayeleri dinleyen çocuklar, toplumun kendilerinden beklediği doğru davranış modellerini öğrenirler. Buna göre Dede Korkut Hikayeleri gibi sözlü edebiyat ürünlerinin temel işlevi aşağıdakilerden hangisidir?

Eski Türk şehirlerinde, hayırsever insanlar tarafından yaptırılan ve sokak köşelerine yerleştirilen 'sebil' adı verilen küçük binalardan ve çeşmelerden, yoldan geçen herkes, hatta sokak hayvanları bile ücretsiz olarak su içebilirdi. Bu yapılar sadece su ihtiyacını karşılamakla kalmaz, üzerlerindeki taş işçiliği ve hat sanatı yazılarıyla şehre estetik bir güzellik katardı. Bu bilgiye göre 'sebil ve çeşme' kültürü, geçmişteki toplumsal yapımız hakkında aşağıdakilerden hangisini ortaya koymaktadır?

Geleneksel gölge oyunumuz Karagöz ve Hacivat'ta; Karagöz halk diliyle konuşan, içi dışı bir, okumamış ama sağduyulu bir karakteri temsil ederken; Hacivat ise süslü bir dille konuşan, yarı aydın ve kuralcı bir karakteri temsil eder. Oyunda bu iki karakter sürekli birbirini yanlış anlar ve tartışırlar. Ancak oyunun sonunda her zaman tatlıya bağlanır ve izleyenlere hoşgörü, dostluk ve barış mesajları verilir. Bu durum, geleneksel gölge oyunumuzun toplumsal değerler açısından önemini nasıl açıklar?

Mert, hafta sonu dedesiyle şehir merkezinde yürüyüşe çıkar. Yol boyunca dükkan tabelalarını inceleyen Mert; 'Cafe De Bella', 'Trend Fashion', 'Book Store' gibi yabancı kelimeler içeren isimlerin çokluğunu fark eder. Dedesi derin bir iç çekerek şöyle der: 'Evladım, dil bir milletin ruhunun evidir. Kelimelerimizi kaybettiğimizde sadece konuşma şeklimizi değil; düşünme biçimimizi, birbirimize olan sıcaklığımızı ve bizi biz yapan değerlerimizi de kaybederiz.'

Dedesinin Mert'e verdiği bu nasihatten yola çıkarak dil ve kültür ilişkisi hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Zeynep’in anneannesi, çocukluğunda sokakta oynadıkları 'Mendil Kapmaca', 'Tombik' ve 'Çelik Çomak' gibi oyunları anlatırken gözleri parlar: 'Biz oyun oynarken kuralları kendimiz koyar, haksızlık olduğunda konuşarak çözerdik. Aramızda kırgınlık olmazdı, suyumuzu paylaşır, hava kararana kadar koşardık. Şimdiki çocuklar ellerinde tabletlerle tek başlarına odalarında oturuyorlar.'

Anneannenin çocukluk oyunlarına dair yaptığı bu karşılaştırma, geleneksel çocuk oyunlarının bireysel ve sosyal gelişim üzerindeki hangi katkısını doğrudan ortaya koymaktadır?

Çankırı ve çevresinde yüzyıllardır yaşatılan 'Yâran Meclisi' (veya Şanlıurfa'daki Sıra Geceleri), kış gecelerinde dostların bir araya geldiği geleneksel toplantılardır. Bu meclislerde büyükler sohbet eder, şiirler okunur, türküler söylenir. Gençler ise büyüklere hizmet ederek toplumsal adabı, saygıyı ve dinlemeyi öğrenirler. Ayrıca o hafta mahallede maddi sıkıntı çeken bir aile varsa sessizce para toplanır, hata yapan bir üye varsa tatlı bir dille uyarılır veya ona 'ceza' olarak bir sonraki toplantının masraflarını üstlenme görevi verilir.

Bu bilgilere göre 'Yâran Geceleri' geleneğinin toplumsal işlevleri hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Bir Ebru sanatı atölyesine giden 6. sınıf öğrencisi Elif, ustanın boyaları suya damlatırken gösterdiği özeni hayranlıkla izler. Usta, Elif’e dönerek şöyle der: 'Evladım, Ebru sadece boyayı suya serpmek değildir. Suyun yoğunlaşması için geven otundan elde edilen kitre kullanılır; fırçalarımız gül dalı ve at kılındandır ki küflenmesin, esnek kalsın. Boyalarımız ise doğadaki renkli topraklardan ezilerek hazırlanır. Ebru yaparken suya hükmedemezsin, onunla uyum içinde olmalı ve her damlanın kendi yerini bulmasını sabırla beklemelisin.'

Ebru ustasının bu açıklaması, geleneksel Türk sanatlarının temelinde yatan hangi felsefi ve kültürel bakış açısını yansıtmaktadır?