6. Sınıf Sosyal Bilgiler Kültür ve Miras

Orhun Yazıtları'nda Bilge Kağan şöyle demektedir: 'Fakir milleti zengin kıldım, az milleti çok kıldım. Açları doyurdum, çıplakları giydirdim. Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye gece uyumadım, gündüz oturmadım...' Bilge Kağan'ın bu sözleri, ilk Türk devletlerindeki hangi yönetim anlayışını doğrudan ortaya koymaktadır?

Çin'in Şian kentinden yola çıkan ipek yüklü bir kervanın lideri olan Wang, Orta Asya bozkırlarını aşarak Buhara'ya ulaşmış, burada Türk ve Sogdlu tüccarlarla karşılaşmıştır. Bu seyahat sırasında sadece mallarını satmakla kalmamış; Türklerin yaşam tarzını, inançlarını öğrenmiş ve Çin'de üretilen kağıt yapım tekniklerini buradaki insanlara anlatmıştır. Bu bilgilere göre İpek Yolu ile ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

İslamiyet öncesi Arap Yarımadası'nda (Cahiliye Dönemi) kabileler arasında kan davaları yaygındı, kadınlara ve kız çocuklarına değer verilmiyordu, insanlar kendi yaptıkları putlara tapıyorlardı. İslamiyet'in gelişiyle birlikte kan davaları yasaklandı, tüm insanların eşit olduğu vurgulandı, kadın haklarına önem verildi ve putperestlik sona erdi. Bu değişime göre İslamiyet'in Arap Yarımadası'nda öncelikle hangi alanda bir dönüşüm gerçekleştirdiği söylenebilir?

Karahanlı Devleti, İslamiyet'i kabul eden ilk büyük Türk-İslam devletlerinden biridir. Ancak İslamiyet'i kabul etmelerine rağmen resmi dillerini Türkçe olarak korumuşlar, yöneticilerine 'Han, Hakan' gibi geleneksel unvanlar vermeye devam etmişler ve Uygur alfabesini kullanmışlardır. Karahanlıların bu tutumu aşağıdakilerden hangisini korumaya çalıştıklarının bir göstergesidir?

İlk Türk devletlerinde hükümdara yönetme yetkisinin Gök Tengri tarafından verildiğine inanılırdı (Kut inancı). Ancak hükümdar töreye uymak zorundaydı ve önemli kararları alırken 'Kurultay' adı verilen danışma meclisine danışırdı. Ayrıca bu meclise hükümdarın eşi olan 'Hatun' da katılırdı. Bu bilgilere göre ilk Türk devletlerindeki yönetim yapısı için hangisi söylenemez?

Gazneli Mahmut, Hindistan'a düzenlediği seferlerle İslamiyet'i bu bölgede yaymıştır. Ancak o sadece askeri bir lider değil, aynı zamanda bilimin de koruyucusuydu. Ünlü bilim insanı El-Biruni için 'Sarayımın en değerli hazinesidir' demiş ve onun çalışmalarını maddi-manevi desteklemiştir. Bu durum Gazneli Mahmut ve Gazne Devleti hakkında aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?

Orta Asya Türklerinin yaşadığı coğrafya; sert karasal iklimin görüldüğü, geniş bozkırların yer aldığı bir bölgedir. Bu coğrafyada yaşayan Türkler taşınabilir çadırlarda yaşamış, hayvancılıkla uğraşmış, keçe ve halı dokumuş, eşyalarını hayvan figürleriyle süslemişlerdir. Bu durum aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir?

Hz. Ömer Dönemi'nde İslam Devleti'nin sınırları hızla genişlemiş; Suriye, Filistin, Mısır ve İran toprakları devlet sınırlarına dahil edilmiştir. Bu genişleme üzerine Hz. Ömer; ülkeyi eyaletlere ayırmış, buralara valiler atamış, adalet işlerini yürütmesi için valilerden bağımsız çalışan 'kadı'lar görevlendirmiş ve devlet hazinesi olan Beytülmal'i kurmuştur. Hz. Ömer'in eyaletlere valilerden bağımsız çalışan 'kadı'lar atamasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

Bağdat'ta kurulan 'Beytü'l-Hikme' (Bilgelik Evi) adlı merkezde; Antik Yunan, Hint, Fars ve Süryani dillerinde yazılmış felsefe, tıp, matematik ve astronomi eserleri Arapçaya çevrilmiştir. Bu merkezde Hristiyan, Musevi ve Müslüman bilim insanları bir arada çalışmış, eski medeniyetlerin bilgi birikimini inceleyerek yeni buluşlara imza atmışlardır. Bu bilgilere göre Abbasiler Dönemi'ndeki bilimsel çalışmalarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

751 yılında yapılan Talas Savaşı'nda Karluk Türkleri, Çinliler karşısında Abbasileri desteklemiş ve savaşı Abbasilerin kazanmasını sağlamışlardır. Bu zaferle birlikte Çin'in batıya doğru ilerleyişi durdurulmuştur. Ayrıca bu savaş sırasında Müslümanlar, Çinlilerden kağıt yapım tekniklerini öğrenmişler ve Semerkant'ta ilk kağıt üretim imalathanesini kurmuşlardır. Bu bilgiye göre Talas Savaşı'nın sonuçları hakkında aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

Büyük Selçuklu Devleti Veziri Nizamülmülk tarafından kurulan Nizamiye Medreselerinde; öğrencilerin yeme, içme, barınma ve giyim gibi tüm ihtiyaçları devlet tarafından karşılanmış, ayrıca öğrencilere harçlık (burs) verilmiştir. Bu medreselerin kurulma amaçları arasında devlet memuru yetiştirmek ve devleti tehdit eden zararlı fikirlere (Bâtınîlik gibi) karşı bilimsel mücadele etmek de yer almaktadır. Bu bilgilere göre Nizamiye Medreseleri hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

1071 Malazgirt Savaşı'ndan sonra Sultan Alparslan, komutanlarına 'Gidin ve Anadolu'yu fethedin, fethettiğiniz yerler sizindir' talimatını vermiştir. Bunun üzerine Anadolu'da Saltuklular, Danişmendliler, Mengücekliler ve Artuklular gibi ilk Türk beylikleri kurulmuştur. Bu beylikler fethettikleri bölgelere camiler, medreseler, köprüler, kervansaraylar ve hastaneler inşa etmişlerdir. Bu tarihi gelişmelere dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Kaşgarlı Mahmud, ünlü eseri Divanü Lügati't-Türk'ün yazılış amacını şu sözlerle ifade etmiştir: 'Türk dilinin önemini belirtmek, Arapçaya karşı üstünlüğünü ortaya koymak ve Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla bu kitabı yazdım. Türklerin yaşadığı tüm bölgeleri adım adım gezerek onların dilini, geleneklerini ve şiirlerini derledim.' Ayrıca kitabın sonuna Türk dünyasını gösteren bir de harita eklemiştir. Bu bilgilere göre Kaşgarlı Mahmud'un çalışması onun öncelikle hangi özelliğini ortaya koymaktadır?

Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliklerinden Mengücekliler tarafından inşa edilen 'Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası' (hastane), taş işçiliğindeki muazzam detayları ve hastaların su sesi ile müzikle tedavi edildiği tıp merkeziyle bilinir. Artuklular döneminde yapılan 'Malabadi Köprüsü' ise döneminin en geniş kemer açıklığına sahip taş köprülerinden biridir. Bu eserler günümüzde UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer almaktadır. Bu bilgilere göre ilk Türk beyliklerinin Anadolu'daki faaliyetleri hakkında aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

Hristiyan dünyasının Kudüs'ü geri almak ve Doğu'nun zenginliklerine ulaşmak amacıyla düzenlediği Haçlı Seferleri, askeri açıdan Avrupalılar için tam bir başarıyla sonuçlanmamıştır. Ancak bu seferler sırasında Avrupalılar; Müslümanlardan pusula, barut, kağıt ve matbaayı öğrenerek ülkelerine götürmüşlerdir. Bu durum ilerleyen yüzyıllarda Avrupa'da Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Reform gibi büyük değişimlerin yaşanmasına zemin hazırlamıştır. Bu bilgilere göre Haçlı Seferleri ile ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yapılabilir?

Anadolu Selçuklu Devleti döneminde ticaret yolları üzerine inşa edilen kervansaraylarda yolcular; din, dil, ırk ayrımı gözetilmeksizin üç gün boyunca ücretsiz olarak konaklayabilir, yemek yiyebilir, hastalandıklarında tedavi olabilir ve hayvanlarının bakımını yaptırabilirlerdi. Ayrıca Selçuklu sultanları, yollarda haydutlar tarafından saldırıya uğrayan ve malları zarar gören tüccarların zararlarını devlet hazinesinden karşılayan bir "sigorta sistemi" uygulamışlardır.

Hz. Ebubekir döneminde yapılan Yemame Savaşı'nda birçok hafızın (Kur'an-ı Kerim'i ezbere bilen kişi) şehit düşmesi üzerine, Hz. Ömer'in önerisiyle Kur'an ayetlerinin bir araya getirilerek kitap (mushaf) haline getirilmesine karar verilmiştir. Bu amaçla Zeyd bin Sabit başkanlığında kurulan bir komisyon; her ayet için en az iki güvenilir şahit istemiş, yazılı belgeleri incelemiş ve titiz bir çalışma sonucunda Kur'an-ı Kerim'i kitap haline getirmiştir.

1176 yılında Anadolu Selçuklu Devleti ile Bizans İmparatorluğu arasında yapılan Miryokefalon Savaşı'nda Bizans ordusu ağır bir yenilgiye uğratılmıştır. Bu zaferle birlikte Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan tamamen çıkarma ümidi sona ermiş ve Bizans savunma pozisyonuna çekilmiştir. Avrupalı tarihçiler bu savaştan sonra yazdıkları eserlerde Anadolu için ilk kez "Türkiye" (Türklerin yurdu) ifadesini kullanmaya başlamışlardır.

13. yüzyılda Anadolu, Moğol istilası nedeniyle büyük bir siyasi kargaşa, ekonomik çöküntü ve sosyal güvensizlik içindeydi. Bu zorlu dönemde Anadolu'da yaşayan Mevlana Celaleddin-i Rumi, Yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli gibi düşünürler; eserlerinde ve konuşmalarında sevgi, hoşgörü, birlik ve beraberlik mesajları vermişlerdir. İnsanları din, dil ve mezhep ayrımı yapmaksızın kucaklayan bu şahsiyetler, halkın moralini yüksek tutmuş ve toplumsal bağların güçlenmesini sağlamışlardır.