7. Sınıf Sosyal Bilgiler Osmanlı Kültürü ve Sanatı

Osmanlı minyatür sanatında perspektif (derinlik) kuralı uygulanmazdı. Kişiler toplumsal statülerine veya önem derecelerine göre daha büyük ya da küçük çizilirdi. Ayrıca minyatürler; tahta çıkma törenleri, sünnet düğünleri ve savaşlar gibi tarihi olayları detaylıca tasvir ederdi. Bu bilgilere göre minyatür sanatının tarih bilimi için en önemli faydası aşağıdakilerden hangisidir?

Ebru, kitre adı verilen bitkisel bir zamkla yoğunlaştırılmış su üzerine, toprak boyaların serpilmesi ve bu desenlerin kağıda aktarılmasıyla yapılan geleneksel bir Osmanlı sanatıdır. Ebru sanatçısı (ebruzen), suyun üzerindeki renklerin kontrol edilemez esnekliğiyle çalışırken büyük bir sabır gösterir. Bu durum Osmanlı sanat felsefesi hakkında bize neyi gösterir?

Osmanlı Devleti'nde güzel yazı yazma sanatına 'Hat', bu sanatı icra edenlere ise 'Hattat' denirdi. İslam dininin resim yerine yazı sanatını teşvik etmesi, hat sanatının camilerde, saraylarda ve el yazması kitaplarda çok geniş bir kullanım alanı bulmasını sağlamıştır. Bu bilgilere dayanarak, hat sanatının bu denli gelişmesinde aşağıdakilerden hangisinin etkisi en büyüktür?

İznik ve Kütahya atölyelerinde üretilen Osmanlı çinileri; camilerin duvarlarını, sarayların odalarını ve çeşmeleri süsleyen en önemli dekoratif unsurlardandır. Bu çinilerde genellikle lale, karanfil ve gül gibi doğadan ilham alan motifler ile mavi, turkuaz ve kırmızı renkler ağırlıklı olarak kullanılmıştır. Buna göre Osmanlı çini sanatı ile ilgili aşağıdaki yorumlardan hangisi yapılabilir?

16. yüzyıldan itibaren Osmanlı şehirlerinde açılmaya başlayan kahvehaneler; sadece kahve içilen yerler değil; gazellerin okunduğu, kitapların mütalaa edildiği, meddah hikayelerinin dinlendiği ve toplumsal meselelerin tartışıldığı önemli merkezler haline gelmiştir. Bu durum kahvehanelerin Osmanlı toplumundaki hangi rolünü ortaya koymaktadır?

Evliya Çelebi, 17. yüzyılda rüyasında Peygamberimizden 'Şefaat ya Resulallah' diyecekken heyecanlanıp 'Seyahat ya Resulallah' demiş ve ömrünü Osmanlı coğrafyasını gezmeye adamıştır. Yazdığı 10 ciltlik 'Seyahatname' adlı eseri, Osmanlı coğrafyasındaki şehirlerin mimarisinden yemek kültürüne, halkın giyim kuşamından konuşulan dillere kadar geniş bilgiler içerir. Buna göre Seyahatname eseri hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Osmanlı esnaf teşkilatı olan Loncalarda (Ahilik geleneğinde), bir ustanın ürettiği malın kalitesi diğer ustalar tarafından denetlenirdi. Örneğin, kalitesiz ayakkabı üreten bir ustanın yaptığı ayakkabı, ibret olsun diye dükkanının çatısına atılırdı (pabucu dama atılmak). Bu uygulama Osmanlı esnaf kültüründe aşağıdakilerden hangisine önem verildiğini gösterir?

Osmanlı Devleti'nde camilerin, kütüphanelerin veya çeşmelerin duvarlarına, rüzgâr almayan ve güneş gören yüksek yerlerine minyatür saraylar, köşkler veya camiler şeklinde 'Kuş Evleri' yapılırdı. Bu ince düşünceli mimari yapılar sayesinde kuşlar hem kışın soğuktan korunur hem de güvenle yuva yapabilirlerdi. Bu durum, Osmanlı toplumunun kültürel yapısı hakkında aşağıdakilerden hangisinin doğrudan bir göstergesidir?

Osmanlı şehirlerinde, özellikle cami ve mahalle köşelerinde yer alan 'Sadaka Taşları', ihtiyaç sahiplerinin rencide olmasını önlemek amacıyla tasarlanmıştır. Durumu iyi olanlar bu taşın üstündeki oyuğa sessizce parayı bırakır, ihtiyacı olanlar ise sadece o günlük ihtiyaçları kadarını buradan alırlardı. Bu yardımlaşma usulü, Osmanlı sosyal hayatındaki hangi temel ilkeyi en iyi şekilde açıklamaktadır?

Edirne II. Bayezid Külliyesi'nde bulunan Darüşşifa'da (hastane), hastalar ilaçların yanı sıra su sesi, güzel kokulu çiçekler (özellikle gül) ve belirli müzik makamları (Rast, Nihavend gibi) kullanılarak tedavi edilirdi. Avrupalıların akıl hastalarını toplumdan dışladığı bir dönemde Osmanlıların uyguladığı bu yöntem, tıp tarihi açısından nasıl değerlendirilebilir?

Osmanlı gölge oyunu Karagöz ve Hacivat'ta; Tuzsuz Deli Bekir, Beberuhi, Laz, Acem, Yahudi, Ermeni ve Arnavut gibi imparatorluğun farklı coğrafyalarından gelen karakterler kendi şiveleri ve kültürel özellikleriyle sahnede yer alırlardı. Bu durum, Osmanlı Devleti'nin toplumsal yapısı hakkında aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?

Osmanlı Saray Mutfağı (Matbah-ı Amire); Orta Asya göçebe gelenekleri, Balkanlar, Orta Doğu, Akdeniz ve Kafkasya lezzetlerinin harmanlandığı devasa bir kültür sentezidir. Hindistan'dan gelen baharatlar, Ege'nin zeytinyağlıları ve saray bahçesinde yetiştirilen sebzeler bu mutfakta bir araya gelmiştir. Saray mutfağının bu zenginliği aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan ilişkilendirilebilir?

Osmanlı mimarisinin en önemli unsurlarından biri olan hamamlar; kubbe tasarımları, 'filgözü' adı verilen camlı deliklerden süzülen ışık sistemleri ve alttan ısıtma (külhan) teknolojisiyle inşa edilirdi. Ayrıca hamamlar; gelin hamamı, sünnet hamamı gibi geleneklerle sosyal hayatın, temizliğin ve eğlencenin birleştiği merkezlerdi. Buna göre Osmanlı hamam kültürü için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Osmanlı Devleti'nde ünlü bilgin ve mucit Matrakçı Nasuh tarafından geliştirilen 'Matrak Oyunu'; ucu yumuşatılmış sopalar ve küçük deri kalkanlarla oynanan bir savunma ve saldırı sporuydu. Bu spor, yeniçerilerin ve saray halkının reflekslerini geliştirmek, kılıç kullanma becerilerini artırmak amacıyla oynanır ancak oyuncuların ciddi şekilde yaralanmasını önleyecek kurallara sahipti. Bu bilgilere göre Matrak oyunu hakkında hangisine ulaşılabilir?

Tokat ve çevresinde yüzyıllardır sürdürülen 'Yazmacılık' sanatında; ıhlamur veya armut ağacından el oymasıyla hazırlanan ahşap kalıplar, doğadan elde edilen kök boyalara batırılarak pamuklu kumaşlar üzerine basılır. Bu desenlerde genellikle asma yaprağı, lale, karanfil gibi doğadan motifler kullanılır. Bu geleneksel el sanatı hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Bir restorasyon uzmanı, 15. yüzyıldan kalma bir Osmanlı camisinin ahşap kapısını incelerken hayretler içinde kalır. Kapının yapımında tek bir çivi dahi kullanılmadığını, birbirine geçmeli geometrik ahşap parçaların tutkalsız bir şekilde bir araya getirildiğini fark eder. Bu teknik sayesinde ahşap parçalar, mevsimsel sıcaklık ve nem değişimlerinde genleşip büzülse bile kapı hiçbir şekilde zarar görmemiş ve yüzyıllarca dayanmıştır. Bahsedilen bu geleneksel Osmanlı ahşap sanatı 'Kündekari' olarak bilinir.

Buna göre, Kündekari sanatı ile ilgili aşağıdaki yorumlardan hangisi yapılabilir?

17. yüzyılda İstanbul'u ziyaret eden Avrupalı bir seyyah günlüğüne şunları yazmıştır: 'Şehrin en kalabalık meydanlarında ve yol ağızlarında, kubbeli ve pencereleri pirinç parmaklıklarla süslenmiş çok zarif küçük yapılar gördüm. Bu yapıların içindeki görevliler, yoldan geçen herkese, hiçbir din, dil veya mezhep ayrımı gözetmeksizin bardaklarla buz gibi temiz su ve şerbet ikram ediyorlardı. Üstelik bu hizmet için asla ücret talep etmiyorlardı.'

Seyyahın bahsettiği bu 'Sebil' mimarisi ve kültürü, Osmanlı toplumsal hayatındaki hangi temel anlayışı en iyi şekilde yansıtmaktadır?

Osmanlı Devleti'nde kitaplar matbaanın yaygınlaşmasından önce el yazısıyla yazılır, her biri aylarca süren büyük bir emeğin ürünü olarak ortaya çıkardı. Bu değerli eserleri korumak ve onlara hak ettikleri değeri göstermek için 'mücellit' adı verilen cilt sanatçıları görev yapardı. Mücellitler, kitapların dış kapaklarını deriden imal eder, üzerini altın varaklarla, ortasında güneş motifini andıran 'şemse' adı verilen kabartmalarla ve zarif köşebentlerle süslerlerdi.

Bu bilgilere göre, Osmanlı'da kitap ciltleme (mücellitlik) sanatının bu kadar gelişmiş olmasının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

Osmanlı padişahlarının ve devlet adamlarının giydiği kaftanlar, sadece birer giysi değil; devletin gücünü, ihtişamını ve estetik anlayışını yansıtan birer sanat eseriydi. Bu kaftanlar saray dokuma atölyelerinde ipek, kadife ve altın tellerle dokunurdu. Üzerlerinde ise gücü ve koruyuculuğu simgeleyen kaplan postu ve leopar beneklerinden esinlenilmiş 'çintemani' motifi ile lale ve karanfil gibi doğadan alınan desenler yer alırdı.

Buna göre, Osmanlı tekstil ve kaftan sanatı ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?