10. Sınıf Felsefe Felsefe ile Düşünme

Aşağıdaki ifadelerden hangisi bir 'önerme' niteliği taşımaz?

Çözüm: Önermeler doğru veya yanlış bir yargı bildiren cümlelerdir. İstek, dilek, soru ve emir cümleleri önerme değildir.

Bir kişi 'Tüm insanlar yalancıdır' dediğinde, kendisi de bir insan olduğu için aslında kendi söylediğinin de yalan olduğunu ima etmiş olur. Bu durum mantıkta ne olarak adlandırılır?

Çözüm: Kendi içinde çelişki barındıran veya içinden çıkılmaz bir döngü yaratan ifadelere paradoks denir (Giritli Paradoksu örneği).

Bir öğrenci, 'Dünyadaki tüm şehirler kalabalıktır' önermesinin yanlış olduğunu kanıtlamak için ne yapmalıdır?

Çözüm: Tümel bir önermeyi (Tüm X'ler Y'dir) çürütmek için 'Y olmayan bir X' (karşı örnek) göstermek yeterlidir.

Aşağıdaki cümlelerden hangisi bir 'argüman' yapısına sahiptir?

Çözüm: Argüman, bir sonuç ve onu destekleyen en az bir öncülden oluşur. 'Çünkü' ifadesi burada bir gerekçe (öncül) sunulduğunu gösterir.

Bir sanat galerisinde, gerçek bir elmanın yanına o elmanın çok gerçekçi bir fotoğrafı konulmuştur. Altına ise 'Hangisi gerçektir, hangisi doğrudur?' sorusu yazılmıştır. Felsefi açıdan 'doğruluk' ve 'gerçeklik' ayrımı düşünüldüğünde aşağıdakilerden hangisi doğru bir yorumdur?

Çözüm: Gerçeklik, insan zihninden bağımsız olarak dış dünyada var olanlardır (elma). Doğruluk ise bu gerçekliğe dair dile getirilen yargıların gerçeklikle uyuşmasıdır.

Bir tartışmada bir kişinin, rakibinin fikrini çürütmek yerine onun kişiliğine saldırması (ad hominem) mantık hatalarından hangisine girer?

Çözüm: Hatalı çıkarımlara veya yanıltıcı argümanlara genel olarak safsata (fallacy) denir.

Eski Yunan'da sofistler, bilginin kişiden kişiye değiştiğini savunurken; Platon, bilginin mutlak ve değişmez olduğunu savunmuştur. Bu iki farklı görüşün yüzyıllardır tartışılması felsefenin hangi yönünü vurgular?

Çözüm: Felsefede sorulara verilen cevaplar zamanla birikir, tartışmalar devam eder. Bu durum felsefenin yığılımlı ilerlediğini gösterir.

Bir metindeki ifadelerin birbirini onaylaması, çelişki barındırmaması ve akışın bozulmaması durumuna ne ad verilir?

Çözüm: Düşüncelerin mantıksal bütünlüğü ve çelişkisiz olması tutarlılıktır.

Mars'ta yaşam olup olmadığı sorusu günümüzde bilimsel bir sorudur. Ancak 'Yaşam nedir?' sorusu felsefi bir sorudur. Buna göre felsefi soruları bilimsel sorulardan ayıran temel fark nedir?

Çözüm: Bilim olgularla ilgilenirken felsefe öz ve anlam üzerine odaklanır, deney yerine akıl yürütmeyi kullanır.

Bir filozofun 'Adalet nedir?' sorusuna verdiği yanıtın, kendi sistemi içindeki diğer görüşleriyle çelişmemesi ve bir bütünlük arz etmesi felsefi düşüncenin hangi özelliği ile doğrudan ilgilidir?

Çözüm: Düşüncelerin birbirini nakzetmemesi, mantıksal bir uyum içinde olması tutarlılık ilkesidir.

Aşağıdakilerden hangisi felsefi düşüncenin 'refleksif' olma özelliğini açıklar?

Çözüm: Refleksif olma, zihnin kendi işlemleri ve bilgileri üzerine tekrar düşünmesi, 'düşünce üzerine düşünme'dir.

Dil, düşüncenin hem aracı hem de sınırıdır. Kavramlar olmadan düşünmek, düşünce olmadan da dilin anlam kazanması zordur. Bu durum felsefede hangi kavramla en iyi açıklanır?

Çözüm: Düşüncenin dil yoluyla ifade edilmesi ve dilin düşünceyi şekillendirmesi dil-düşünce ilişkisinin temelidir.

Bir bilim insanı 'Bu ilaç hastalığı iyileştirir' dediğinde bunu deneyle kanıtlar. Bir filozof 'Mutluluk erdemdir' dediğinde ise bunu mantıksal analizlerle açıklar. Bu fark felsefenin hangi özelliğinden kaynaklanır?

Çözüm: Felsefe, iddialarını laboratuvar deneyi yerine akıl yürütme ve mantıksal analiz (rasyonellik) ile temellendirir.

İnsan zihninin kavramlar aracılığıyla dünyayı anlamlandırması sürecinde, 'kavram' ile 'terim' arasındaki ilişki nedir?

Çözüm: Kavram bir nesnenin zihindeki tasarımıdır; bu tasarımın dil ile ifade edilmiş haline ise terim denir.

Sokrates, sorular sorarak karşısındaki kişinin bildiğini sandığı şeyleri aslında bilmediğini fark ettirirdi. Bu yöntem felsefi düşünmenin hangi aşamasıyla ilgilidir?

Çözüm: Felsefe, hazır bilgileri kabul etmek yerine onları eleştirel bir süzgeçten geçirme ve sorgulama işidir.

Aşağıdaki önerme çiftlerinden hangisi birbiriyle 'çelişiktir'?

Çözüm: Çelişiklik, bir önermenin hem nitelik hem nicelik bakımından tam tersi olmasıdır. 'Bütün A'lar B'dir' önermesinin çelişiği 'Bazı A'lar B değildir' önermesidir.

Felsefi bir argüman oluşturulurken, ileri sürülen görüşün dayanaklarının gösterilmesi, nedenlerinin açıklanması sürecine ne ad verilir?

Çözüm: Felsefede bir düşünceyi rasyonel kanıtlar ve gerekçelerle destekleme işlemine temellendirme denir.

Aşağıdakilerden hangisi 'özdeşlik' ilkesine bir örnektir?

Çözüm: Özdeşlik ilkesi, bir şeyin kendisiyle aynı olması durumudur.

Aşağıdakilerden hangisi felsefi bir soru örneğidir?

Çözüm: Felsefi sorular değerler, varlık ve bilgi üzerine olan, kesin bir cevabı olmayan 'nedir' veya 'nasıl olmalı' tarzı sorulardır.

Arda, gittiği üç farklı İtalyan restoranında da pizzaların ince hamurlu olduğunu görmüştür. Bunun üzerine Arda, 'İtalya'daki tüm pizzalar ince hamurludur' sonucuna varmıştır. Arda'nın kullandığı akıl yürütme yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Özel gözlemlerden (üç restoran) yola çıkarak genel bir sonuca (tüm pizzalar) ulaşma süreci tümevarımdır.

Bir dedektif, 'Eğer katil bu kapıdan girdiyse parmak izi bırakmış olmalı. Kapıda parmak izi yok, o halde katil bu kapıdan girmedi' şeklinde bir akıl yürütme yapmaktadır. Bu akıl yürütmenin türü nedir?

Çözüm: Genel bir kuraldan (koşullu önerme) yola çıkarak tikel bir sonuca ulaşıldığı için bu bir tümdengelimdir (Modus Tollens).

Bir argümanın, dayandığı öncüllerin sonucu zorunlu kılması durumuna ne ad verilir?

Çözüm: Mantıkta geçerlilik, öncüllerin doğru olması durumunda sonucun yanlış olmasının imkansız olmasıdır.

Bir filozofun 'Varlık var mıdır?' sorusuna 'Vardır' cevabını vermesi tek başına felsefi bir değer taşımaz. Ancak bu cevabı hangi akılsal gerekçelere dayandırdığı önemlidir. Bu durum felsefede aşağıdakilerden hangisinin önemini vurgular?

Çözüm: Felsefede görüşler değil, o görüşlerin nasıl temellendirildiği (argümantasyonu) ön plandadır.

Dünya bir gemi gibidir; nasıl ki bir geminin kaptanı yoksa rotasını şaşırırsa, dünyanın da bir yöneticisi olmasaydı düzeni bozulurdu. Bu akıl yürütmede hangi yöntem kullanılmıştır?

Çözüm: İki farklı nesne veya durum arasındaki benzerlikten yola çıkarak bir çıkarım yapma işlemine analoji (benzeşim) denir.

Bir tartışma programında konuşmacılardan biri, 'Tüm kuşlar uçar, penguen bir kuştur, o halde penguen de uçar' şeklinde bir çıkarım yapmıştır. Ancak dinleyicilerden biri penguenlerin uçamadığını belirterek bu çıkarıma itiraz etmiştir. Bu durumda yapılan çıkarım için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Çözüm: Mantıksal geçerlilik, öncüller doğru kabul edildiğinde sonucun zorunlu olarak çıkmasıdır. Burada yapı (tümdengelim) doğrudur ancak 'Tüm kuşlar uçar' öncülü olgusal olarak yanlış olduğu için sonuç da yanlış çıkmıştır.