5. Sınıf Sosyal Bilgiler Hak ve Sorumluluklarım

Bir mahallede yaşayan çocuklar, mahallelerindeki tek boş alanın otopark yapılacağını öğrenirler. Bunun üzerine çocuklar, mahalle muhtarına giderek bu alanın çocuk parkı olarak kalmasını istediklerini belirten imzalı bir dilekçe verirler.

Çocukların bu girişimi öncelikle Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin hangi maddesi veya ilkesiyle doğrudan ilişkilidir?

Mert, gün içinde şu rolleri üstlenmektedir:
- Evde anne ve babasının oğlu,
- Okulda 5-A sınıfının öğrencisi,
- Basketbol kulübünde takım kaptanı,
- Sitede yaşayan bir komşu.

Mert’in bu rolleri göz önüne alındığında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Uzak bir köyde yaşayan 11 yaşındaki Kerem'in köyünde okul bulunmamaktadır. Devlet, Kerem ve köydeki diğer çocukların eğitim alabilmesi için ücretsiz bir servis aracı tahsis etmiş ve onları en yakın ilçedeki yatılı bölge okuluna taşımıştır.

Bu durum, devletin çocukların hangi temel hakkını güvence altına almak için sorumluluğunu yerine getirdiğini gösterir?

Sokakta yürürken belediyeye ait bir su borusunun patladığını ve tonlarca temiz suyun boşa aktığını gören 5. sınıf öğrencisi Yağız, hemen telefonla belediyenin ilgili birimini (ALO 185) arayarak durumu bildirmiştir.

Yağız’ın bu davranışı onun nasıl bir birey olduğunu kanıtlar?

Yılmaz ailesi yaz tatilinde nereye gideceklerini kararlaştırmak için akşam bir araya gelmiştir. Anne ve baba kendi fikirlerini söyledikten sonra 5. sınıf öğrencisi olan kızları Zeynep’e de 'Sen bu yaz nereye gitmek istersin, senin fikrin nedir?' diye sormuş ve tatil rotasını ortak kararla belirlemişlerdir.

Yılmaz ailesinin bu tutumu, çocuk hakları açısından aşağıdakilerden hangisinin aile içinde uygulandığını gösterir?

12 yaşındaki Caner, ailesinin maddi imkânsızlıkları gerekçe gösterilerek okuldan alınmış ve bir oto sanayi sitesinde çırak olarak tam gün çalıştırılmaya başlanmıştır.

Bu durum, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’ye göre Caner’in öncelikle hangi hakkının açıkça ihlal edildiğini gösterir?

'Benim özgürlüğüm, bir başkasının özgürlüğünün başladığı yerde biter.' sözü toplumsal yaşamda hak ve sorumluluk dengesini açıklar.

Buna göre, okul bahçesinde arkadaşlarıyla top oynayan bir 5. sınıf öğrencisinin bu söz doğrultusunda nasıl davranması beklenir?

5. sınıf öğrencisi Selim, Sosyal Bilgiler dersi için 'Çevre Kirliliği' konulu bir sunum hazırlamaktadır. İnternette araştırma yaparken bir uzmanın hazırladığı makaleyi çok beğenir ve bu makaledeki tüm bilgileri, yazarın adını belirtmeden, doğrudan kendi hazırlamış gibi sunumuna ekler. Öğretmeni Selim'i bu konuda uyararak bilgi edinme hakkını kullanırken başkalarının emeğine de saygı duyması gerektiğini belirtir.

Buna göre Selim, bilgi edinme hakkını kullanırken aşağıdaki sorumluluklardan hangisini ihmal etmiştir?

5. sınıf öğrencileri Melis, Arda ve Ceren fen bilimleri projesi için üç kişilik bir grup oluştururlar. Arda, projenin maket tabanını hazırlama görevini üstlenir. Ancak Arda teslim gününe kadar hiçbir çalışma yapmaz. Bu yüzden grup projeyi zamanında tamamlayamaz ve düşük not alır. Arda arkadaşlarına 'Bu benim kişisel tercihim, yapıp yapmamakta özgürüm' der.

Bu duruma göre Arda'nın davranışı hakkında yapılan aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

Annesiyle birlikte markete giden 5. sınıf öğrencisi Burak, reyonları gezerken çok sevdiği bir sütün ambalajının şişmiş olduğunu ve son tüketim tarihinin üç gün geçtiğini fark eder. Burak hemen annesini uyararak ürünü almalarını engeller. Ardından durumu market çalışanına bildirerek bozuk ürünlerin reyondan kaldırılmasını sağlar.

Buna göre Burak'ın davranışı onun nasıl bir birey olduğunu gösterir?

Bir aile hafta sonu doğa yürüyüşü yapmak için milli parka gider. Piknik alanına ulaştıklarında, bir önceki grubun plastik tabakları, pet şişeleri ve çöpleri etrafa saçtığını görürler. Baba, 'Hepimizin temiz bir çevrede yaşama ve dinlenme hakkı var; ancak bu hakkı korumak için doğayı temiz bırakma sorumluluğumuz da vardır' der.

Babanın bu sözünden yola çıkarak 'hak' ve 'sorumluluk' ilişkisi hakkında aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Okul meclis toplantısında bazı 5. sınıf öğrencileri, 'Okul koridorlarında koşmak yasaktır' kuralının oyun oynama özgürlüklerini kısıtladığını belirterek bu kuralın kaldırılmasını talep etmiştir. Okul müdürü ise koridorların ortak kullanım alanı olduğunu, burada koşmanın çarpışmalara ve yaralanmalara yol açarak başkalarının güvenliğini tehlikeye attığını açıklamıştır.

Okul müdürünün bu açıklaması, okul kurallarının temel olarak hangi amaca hizmet ettiğini göstermektedir?

Sosyal Bilgiler öğretmeni derste, dünyadaki tüm çocukların doğuştan gelen haklara sahip olduğunu, bu hakların Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ile güvence altına alındığını belirtmiştir. Öğretmen, 'Savaş, yoksulluk veya doğal afet hangi ülkede olursa olsun, tüm dünya çocukları eşit haklara sahiptir' demiştir.

Öğretmenin bu ifadesi, çocuk haklarının aşağıdaki özelliklerinden hangisini doğrudan vurgulamaktadır?

Eren ve arkadaşları hafta sonu futbol oynamak isterler. Ancak mahalledeki çocuk parkı çok kalabalıktır. Arkadaşlarından bazıları, parkın hemen yanındaki etrafı tahta perdelerle çevrili inşaat alanına girip orada oynamayı teklif eder. Eren ise 'Oyun oynamak hakkımız ama inşaat alanı tehlikelidir. Kendi can güvenliğimizi koruma sorumluluğumuz var' diyerek bu teklifi reddeder ve onları okul bahçesine yönlendirir.

Eren'in bu davranışı aşağıdakilerden hangisini en iyi şekilde açıklar?

Sağlık Bakanlığı, bulaşıcı hastalıkların yayılmasını önlemek amacıyla okullarda ücretsiz bir aşı kampanyası başlatmıştır. 5. sınıf öğrencisi Efe, iğneden biraz korkmasına rağmen aşısını yaptırır. Efe, 'Aşı olmak sadece beni hastalıktan korumakla kalmıyor, aynı zamanda sınıftaki arkadaşlarımın da hastalanmasını engelliyor' diye düşünür.

Efe'nin bu düşüncesi, onun 'sağlık hakkı' ve 'toplumsal sorumluluk' arasındaki ilişkiyi nasıl yorumladığını gösterir?

5. sınıf öğrencisi Elif, sınıf arkadaşlarıyla birlikte ödev paylaşımları yapmak için kurdukları sosyal medya grubunda, bazı arkadaşlarının gruptaki bir arkadaşlarıyla alay eden mesajlar yazdığını ve onun rızası olmadan komik fotoğraflarını paylaştığını fark eder. Elif gruptakilere, "Herkesin özel hayatına ve kişisel haklarına saygı duymalıyız. Dijital ortamda da olsak kimseyi kırıcı paylaşımlarla rahatsız etmeye hakkımız yoktur." diyerek arkadaşlarını uyarır.

Elif’in bu davranışı, aşağıdakilerden hangisine önem verdiğini en iyi şekilde gösterir?

5. sınıf öğrencisi Tarık, okul kantininde satılan bazı gıdaların Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından belirlenen 'Okul Gıdası' kriterlerine uymadıgını, aşırı şekerli ve asitli içeceklerin satılmaya devam ettiğini fark eder. Tarık, sağlıklı beslenmenin en doğal hakkı olduğunu bilerek bu durumu sınıf öğretmeniyle paylaşır ve okul idaresine kantinin denetlenmesi için bir dilekçe yazar.

Tarık’ın bu girişimiyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

5. sınıf öğrencisi Nil, ailesiyle birlikte gittikleri tarihi bir kalede, bazı ziyaretçilerin tarihi duvarlara yazılar yazdığını ve taşları yerinden oynatarak zarar verdiğini görür. Nil hemen babasına dönerek, "Baba, bu tarihi eserler geçmişten bize kalan ortak mirasımızdır. Onları korumak ve gelecek nesillere aktarmak hepimizin görevidir." der ve durumu kale görevlilerine bildirir.

Nil’in bu duyarlılığı, bir vatandaş olarak aşağıdaki sorumluluk alanlarından hangisiyle doğrudan ilgilidir?

Okul meclisi başkanı seçilen 5. sınıf öğrencisi Deniz, okulda bedensel engeli bulunan ve tekerlekli sandalye kullanan arkadaşı Sinem’in, okul kütüphanesinin girişindeki basamaklar yüzünden kütüphaneye tek başına giremediğini fark eder. Deniz, bu durumun fırsat eşitliğine aykırı olduğunu düşünerek okul idaresine kütüphane girişine bir engelli rampası yapılması için başvuru yapar ve kısa sürede rampanın yapılmasını sağlar.

Deniz’in bu örnek davranışı, çocuk haklarının temel ilkelerinden hangisinin hayata geçirilmesine katkı sağlamıştır?