6c + 5ç — Gruplar ve Örnek Cümleler
Bir önceki sayfada yaptığın gruplamayı tabloya taşıyorsun. 6c için tablonun ilk sütununa şu numaraları yaz: İşlev 1 → 1, 3, 5; İşlev 2 → 2, 7, 9; İşlev 3 → 4, 6, 8. 5ç için her işleve bir örnek: alıntı sonrası → "Bu kitap çok güzel, dedi." · konuşma çizgisinden sonra → "— Yarın geliyorum, diye söz verdi." · konuşmadan önceki ifadenin sonuna → "Öğretmen, öğrencisine, — Aferin, dedi."
7. Anlatalım — "da/de"nin Ayrı ve Bitişik Yazımı
"da/de" öğrencilerin en çok karıştırdığı konudur, ama işin sırrı tek bir soruda gizli: bu da/de'yi cümleden atarsam cümle bozuluyor mu? Atınca cümle hâlâ ayakta duruyorsa o bir bağlaçtır, ayrı yazılır. Atınca cümle sakatlanıyor, anlam kayboluyorsa o bir ektir (-da/-de/-ta/-te), bitişik yazılır. Hepsi bu.
a. "türküler söylemek" sadece türkü söylemeyi anlatır; "türküler de söylemek" ise "başka şeylerin yanı sıra ayrıca türkü de söylemek" der, yani bir "ekstra" anlamı katar. Buradaki "de" bağlaçtır, ayrı yazılır.
b. "de"yi çıkaralım: "dedem türküler söylemişti." Cümle bozuldu mu? Hayır, ayakta; sadece "ayrıca" vurgusu gitti. Demek ki bu bir ek değil, bağlaç. (Ek olsaydı, "türkülerde"den "de"yi atınca "türküler neşe var" gibi bozuk bir şey kalırdı.)
c. Dört cümleyi birlikte inceleyelim:
| Cümle | Ne anlama geliyor? | Tür | Yazım |
|---|---|---|---|
| "…dedem türküler de söylemişti." | "ayrıca türkü de" → ekstra | bağlaç | AYRI |
| "Türkülerde neşe, keder var." | "türkülerin içinde" → yer | bulunma eki | BİTİŞİK |
| "…kitap da hediye etmiş." | "ayrıca kitap da" → ekstra | bağlaç | AYRI |
| "Kitapta güzel bilmeceler var." | "kitabın içinde" → yer | bulunma eki (-da→-ta) | BİTİŞİK |
Bir de şu tuzağa dikkat: bağlaç olan "da/de" hiçbir zaman "ta/te" olmaz ("gittim da" değil "gittim de"); ama ek olan "kitap+da", ünsüz sertleşmesiyle "kitapta" olur. Yani "ta/te" görüyorsan o kesinlikle ektir, bitişiktir.
Kendini dene: Önce sen karar ver, sonra bak. 1) "Ben de geldim." → at: "Ben geldim." bozulmadı → bağlaç, AYRI. · 2) "Okulda ders var." → at: "Okul ders var." bozuldu → ek, BİTİŞİK. · 3) "Sende kalem var mı?" → at: "Sen kalem var mı?" bozuldu → ek, BİTİŞİK. · 4) "Ali de Veli de gitti." → "de"ler bağlaç, AYRI.
ç. [uygulama] Metinden örnek: ayrı → "türküler de söylemek"; bitişik → "türkülerde". İkisini birer cümleyle deftere yaz, "atma testi"ni uygulayarak neden ayrı/bitişik olduğunu göster.
Görevimizi Bilelim — Sözlük Türleri
Bir kelimenin anlamını merak ettiğinde ilk durağın sözlük olmalı (TDK Güncel Türkçe Sözlük). Ama her sözlük aynı değildir: bir sözlük genelde ön söz/kullanım kılavuzu, kısaltmalar, madde başları ve anlamları, örnek cümleler bölümlerinden oluşur. Türlerine gelince, ihtiyacına göre genel sözlük, terim sözlüğü, eş/zıt anlamlılar sözlüğü, atasözü-deyim sözlüğü, yazım kılavuzu ya da lehçe/ağız sözlükleri kullanırsın. [araştırma] Kütüphane ve güvenilir genel ağ kaynaklarından birer örnek bulup deftere not al.
